УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаатартай ярилцлаа.

-УИХ-ын сонгуулийн мандатыг баталсантай холбогдуулан АН-аас Үндсэн хууль зөрчиж байна. Уг асуудлаар Үндсэн хуулийн цэцэд хандана гэж мэдэгдээд байгаа. Та энэ талаар ямар байр суурьтай байна вэ?

-УИХ-ын тойрог мандатыг тогтоох нь Их Хурлын өөрийнх нь бүрэн эрхийн асуудал байдаг. Мөн хэрхэн яаж тогтоох вэ гэдэг нь хуульчлагдсан байдаг. Тухайлбал, УИХ-ын тухай хуульд тодорхой эрх зүйн үндсийг тавьж өгсөн байдаг. Ингэхдээ хүн амын тоо, засаг захиргааны нэгж, байршил, нутаг дэсгэрийн хэмжээ зэргээс хамааран тогтоодог. Хууль тогтоогчид зөвхөн нэгийг нь харгалзаж тогтоохгүй шүү дээ. Дээрх дөрвөн асуудлыг бодолцож байж тогтоодог юм. Нийслэлийн тойргоос дөрвөн аймаг руу шилжүүлсэн асуудал нь хэлэлцүүлгийн явцад маргаантай сэдэв байсан. Учир нь олон мандаттай тойрог гэж хуулиараа гараад ирсэн. Тэгэхээр аймаг нэг тойрог учраас олон биш болчхоод байгаа юм. Тиймээс хоёр болгож дөрвөн аймгийг өөрчилсөн юм. Нэг зүйлийг дурдахад аймгийн мандатын тоог нэмэгдүүлэх асуудлыг Сонгуулийн ерөнхий хорооноос санал оруулдаг шүү дээ.

-Тойрог мандат хуваарилахдаа хууль зөрчсөн асуудал байгаа юу?

-Тойрог мандат хуваарилахдаа дээр дурдсан зүйлийг харгалзан тогтооно гэж заасан учраас Үндсэн хууль зөрчсөн гэж үзэхгүй байна.

-АН-ын зүгээс дээрх асуудалд Ерөнхийлөгч хориг тавих байх гэж найдаж байна хэмээн мэдэгдсэн. Ерөнхийлөгч хориг тавих магадлалтай юу?

-Хориг тавих эсэх нь өөрийнх нь бүрэн эрхийн асуудал. Ерөнхийлөгч хориг тавихгүй бол хууль хэрэгжээд явна. Хэрэв хориг тавьбал ээлжит бус чуулган эсвэл хаврын чуулганаар хэлэлцэх байх гэж бодож байна.

-Томосгосон тойрог, олон мандатын системээр шинэ нам, залуу улстөрч гарч ирэх боломжгүй талаар зарим улстөр судлаачид хэлж байсан. Энэ талаар ямар байр суурьтай байна вэ?

-Тойрог томосгох асуудлыг дэмждэг хүмүүсийн нэг нь би. УИХ-ын гишүүн иргэдийн төлөөлөл шүү дээ. Энэ утгаараа аль болох олон иргэнийг төлөөлж байж, төлөөллийн зарчим төгс болно гэж бодож байна. Өнгөрсөн сонгуулиар гишүүдийн дийлэх нь 3900-5900 хүний санал авч сонгогдсон байна. 10 мянгаас дээш санал авсан 12 хүн бий. Тухайлбал, Хөвсгөлөөс гарч ирсэн гурван гишүүн гурвуулаа 10 мянгаас дээш санал авсан. Төлөөллийн зарчим учраас аль болох олон хүнийг төлөөлж байна гэдэг нь тэдгээрийг эрх ашгийг хамгаалах боломж бүрдэнэ. Энэ агуулгаар тойрог томосгож байгааг нь зарчмын хувьд зөв гэж үзэж байна. 3000 хүнийг болон 10 мянган хүнийг төлөөлөх нь ялгаатай шүү дээ. 

-Намрын чуулган завсарлалаа. Эдийн засаг, нийгмийн хүрээнд ямар гол өөрчлөлт бий болсон гэж та харж байна вэ?

-Хавар, намрын чуулган нийлж хуралдаж, хамгийн урт хуралдсан парламент боллоо. Хамгийн чухал өөрчлөлт орсон нь Үндсэн хууль байсан. Уг хууль ирэх тавдугаар сарын 25-аас эхлэн мөрдөгдөж эхлэх бөгөөд нийгмийн байгууллын хувьд томоохон өөрчлөлт орно. Энэ утгаараа шинэ нийгмийн байгуулал, нийгэм эдийн засагт нөлөөлөх нөлөөлөл тэр үеэс хэрэгжиж эхэлнэ гэж үзэж болно. Төрийн байгууллын хувьд төрийн эрх мэдлийн хуваарилалтыг илүү тодорхой болгож өгсөн. Мөн шүүхийн хараат бус байх байдлыг тодорхой болгох зэргээс эхлэн тодорхойгүй байсан зүйлийг тодруулж өгөх өөрчлөлт орсон. Мөн нийгэм, эдийн засгийн байдалд чухал нөлөө үзүүлэх олон хууль батлагдан гарсан.

-Хаврын чуулган энэ парламентын отгон чуулган болно. Намрын чуулганаар хэлэлцэж амжилгүй үлдээсэн, ирэх хаврын чуулганаар хэлэлцэх ямар ямар гол хуулиуд байна вэ?

-Хэлэлцэх асуудал олон байна. 133 хууль хэлэлцэхээр гишүүд өргөн барьсан. Мөн чуулган дамжаад хэлэлцэж байгаа хууль бий. Эдгээрээс 17 хуулийг хэлэлцэхээр оруулсан. Ингэхдээ Үндсэн хууль хэрэгжихтэй холбоотой Засаг захиргааны нэгжийн тухай хууль, Хот тосгоны тухай хууль болон зарим хугацаатай байгаа хуулиа түлхүү оруулсан.

-УИХ-ын болон Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуульд төдийлөн өөрчлөлт гарсангүй гэж зарим гишүүд ярьж байна. Ер нь УИХ-ын болон Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуульд ямар ямар өөрчлөлт орсон юм бэ?

-Сонгуулийн хууль практикт байнга хэрэглэгдэж байдаг учраас процессын үйл ажиллагаа нь явцын дунд сайжирчихсан байдаг. Хуульд орсон гол өөрчлөлт нь өмнө нь байсан заалтыг илүү боловсронгуй болгосон явдал юм. Ялангуяа сонгуульд иргэдийг төлөөлөн сонгох боломжийг шударгаар явуулах зохион байгуулалтыг хангаж байгаа юм.

-Орон нутгийн сонгуулийн иру хүрэхгүй байна гэдэг асуудал яригдаж байгаа. Ирцийг сайжруулахын тулд ямар ямар заалт тусгагдсан бэ?

-Бусад улсын хувьд ч тэр парламентын болон Ерөнхийлөгчийн сонгуулиас илүүтэй орон нутгийн сонгуулийн ирц бага байдаг зүшйл байдаг юм байна лээ. Улс бүр янз бүрээр зааж өгсөн байдаг. 20, 30 хувь ч гэдэг юм уу. Манай улс 50 гэж зааж олон жил явсан. Гэтэл сүүлийн үед хууль зөрчигдөх байдал бий болсон. Ирц хүрдэггүй. Орон нутгийн удирдлагуудаа томилох боломж нь бага байна. Эдгээр нөхцөл байдлыг гаднын улстай харьцуулж Орон нутгийн сонгуулийг ирцгүй болгож заасан. Өөрөөр хэлбэл, иргэдийн идэвхээс хамааралтай болно гэсэн үг.

Б.Лхам