Их Монгол Улс байгуулагдсаны 815, Ардын хувьсгалын түүхт 100 жилийн ойн баяр наадам хоног хоногоор дөхөж байна. Энэ жилийн зуншлага сайхан болж, дэлгэсэн тэрлэг дэлгээд тавьсан мэт байгаль дэлхий өнгөө засчээ. Аль нутгаас наадмын түрүү тодрохыг харах хугацаа бага үлдсэн байна. Хүчит бөхчүүд маань тэгш ойн жилийн баяр наадамдаа амжилтаа ахиулах гэж эртлэн бэлтгэлээ хангахаар тус тусын галдаа гарч эхэлжээ. Өнөө жил 1024 бөх барилдуулах тул цолтой нь цолоо ахиулж, цолгүй нь цолтой болох боломж энэ наадмаар бүрдэж байгаа. Наадам дөхсөн энэ өдрүүдэд зарим бөхийн галууд хаана бэлтгэлээ хангаж буй сонин сайхнаас сонордуулъя. Энэ жил баяр наадмын бэлтгэлд гарах бөхчүүд шинжилгээний хариу болон вакцины хоёр тунд хамрагдсан байхаас гадна эргэлт авахгүй байх шалгуурыг тавьсан байна.

М.БАДАРЧИЙН ЦАГ ИРЛЭЭ

Улсын баяр наадмын 100 жилийн мөчлөгт Архангайн хүчтэнүүд хамгийн олон цолыг авсан. Бөхийн өнө эртний түүхтэй Архангайн “Бөх билэгт” дэвжээний бөхчүүд Найрамдал зуслангийн ойролцоох Өвөргүнт дэх сэргэлтийн баазад наадмын бэлтгэлээ хангах мэдээлэл байна. Энэ галд гарьд Д.Рагчаа, начин Ч.Ганзоригоор удирдуулсан, дархан аварга Г.Өсөхбаяраар ахлуулсан бэлтгэлд улсын арслан Р.Пүрэвдагва, заан М.Бадарч, харцага Б.Зоригтбаатар, начин О.Мөнх-Эрдэнэ нарын сайчууд өндөр цолонд хүрэх горьдлоготой. Аварга Ч.Санжаадамба, начин Б.Амарзаяа нар энэ жил нутгийнхантайгаа нэгдэх эсэхийг хэлж мэдэхгүй юм. Гэсэн ч Архангай бол бөхийн ундаргатай нутаг. “Бөх билэгт” дэвжээнээс  улсын арслан Р.Пүрэвдагва “бүдүүн өвсөнд бүдэрчихдэггүй юм бол” цолны зангаргаар шөвгийн наймд төвөггүй хүрэх бөх. Түүнд бөх сонирхогчид өндөр итгэл тавьж байгаа. Мөн заан М.Бадарч тун гоё байгаа даа. Өнгөрсөн наадмаас хойш зохион байгуулсан барилдаануудад хамгийн өндөр амжилттай яваа нь тэр. Түүнийг түрүү, үзүүрт гарч ирээд зогсож байхад гайхах зүйлгүй. Тэр түрүү жил допинг хэрэглэсэн хоёр бөхтэй таарсан нь л харамсалтай. Түүний цаг иржээ. Мөн ид залуу харцага Б.Зоригтбаатар, начин О.Мөнх-Эрдэнэ нар ч наадмын таавар эргүүлж мэдэх элдэвтэй бөхчүүд ээ.

УВСЫН БӨХЧҮҮД ТҮҮХТ ОЙН НААДАМД ОДТОЙ

Тэгш ойн жилийн баяр наадамд хэзээнээс одтой Увс аймгийн бөхчүүд Харзтай дахь бөхийн овооныхоо энгэрт дөрөө мулталжээ. Бөхийн овоо тус нутгийн бөхчүүдэд ивээлээ хайрлаж, олон түрүү энэ энгэрээс тодорсон юм. Увсын бөхчүүд Улсын баяр наадмыг тэмцэлтэй, бас сонирхолтой болгодог. Энэ галаас Ардын хувьсгалын 50, 60 жилийн баяр наадамд дархан аварга Х.Баянмөнх, 70 жилээр О.Балжинням, 80 жилээр А.Сүхбат, 90 жилээр С.Мөнхбат нар түрүү авсан. Тэдний энэхүү содон амжилтыг буухиалах бөх тус галд цөөнгүй бий. “Увс нуур” галд өнгөрсөн наадмын түрүү бөх П.Бүрэнтөгсөөс авахуулаад Н.Батсуурь, С.Мөнхбат нарын идэр аваргууд бэлтгэлээ хангаж байна. Тэдний эгнээнд иртэй гарьд Ө.Бат-Орших, манлай заан Н.Жаргалбаяр, уран барилдаанд харцага Т.Баасанхүү байгааг ч мартаж болохгүй. Энэ галаас 1024 бөхийн манлай хүчтэн тодрох магадлал туйлын өндөр билээ. “Увс нуур” галыг өнгөрсөн өвлөөс Хөдөлмөрийн баатар, Ардын багш, гавьяат тамирчин, аварга О.Балжинням ахалж байгаа юм.

АЛТАЙН АРСЛАНГУУД АДТАЙ

Баяр наадмын бэлтгэлдээ хамгийн түрүүнд гарсан аймаг бол Говь-Алтай аймгийн “Хантайшир” дэвжээний бөхчүүд. Тэд энэ сарын 4-нд Гео мандал дахь амралтын баазаасаа холгүйхэн буурь сэлгэн буужээ. Алтай нутгаас дархан аварга Ш.Батсууриас хойш баяр наадмын түрүү бөх төрөөгүй нь нэг тийм. 71 жил гэдэг урт хугацаа. Гэхдээ гарьд цолтон хоёр төрөн гарсан нь давгүй амжилт. “Хантайшир” дэвжээг мэргэжлийн сүмо бөхийн ёкозүна Харүмафүжи Д.Бямбадорж удирдахаар болжээ. Тэр ажлаа аваад бөхчүүд рүүгээ чиглэсэн олон ажил хийж хэрэгжүүлж байгааг хүмүүс мэднэ. Энэ галаас наадмын түрүү авах хүчтэн цөөн ч цолонд хүрэх бөх олон. Аймгийн арслан Б.Суманчулуун, Б.Отгонбаатар, Д.Буянт, Т.Сайханжаргал, Д.Тангад, Ж.Алтаншагай нарын жижигнэсэн залуус од нь гүйвэл ямар ч цолонд хүрч мэдэх билээ.

10 ЖИЛ ТЭЭСЭН ХАРУУСАЛ

Хөвсгөл аймгийн “Хөвсгөлийн хүчтэн” дэвжээний бөхчүүд энэ сарын 12-нд “Хүрэлтулга” сэргэлтийн баазад бэлтгэлдээ гарах гэнэ. Хоймор нутгаас дээгүүр даваанд гарах боломжтой хоёр хүчтэнг нэрлэе. Улсын арслан Ц.Содномдорж, өсөх идэр начин Ч.Хөхчирэнгэр нар өнөө жил шаггүй сайн барилдана даа. Ялангуяа Ц.Содномдорж арсланг гойд сайн байгааг амтай болгон ярьж байна. 10 жилийн өмнө түүхт 90 жилийн ойн баяр наадмыг харцага цол, харууслын нулимстай үдэж байсныг санах юм. Түүнд 10 жил тээсэн харамсалаа тайлах, Ардын хувьсгалын 30 жилийн ойн түрүү бөх, нутгийн аварга Ж.Цэвээнравдангийн амжилтыг залгуулаасай гэж хол ойрын олон хүн харж суугаа. Дээр нь хөвсгөлөөс томчуудад халгаатай гэгдэх Ц.Сандагдорж гуйхгүй цолны даваанд гараад ирэх бөх өө. Хэдхэн хоногийн өмнө гавьяат дасгалжуулагч цолоор энгэрээ мялаасан харцага Г.Элбэг тус галыг ахлах юм байна.

ДАССАН ГАЗРЫН ДААВУУ ЗӨӨЛӨН

Сүүж хайрханд Ховд, Хэнтий, Завханы “Даян” дэвжээ, Баянхонгорын бөхчүүд ихэвчлэн гардаг уламжлалтай. Бөхийн тэнгэр ивээдэг энэ хайрхны бэлээс баяр наадмын хамгийн олон түрүү тодорсон юм. Мөн хамгийн олон бөх энд бэлтгэлээ хангадаг билээ. Дархан аварга, Б.Бат-Эрдэнэ, Г.Өсөхбаяр, аварга Д.Сумъяабазар нар бүгд  эндээс оргил цолонд хүрцгээсэн. Тэднийг залгамжилж, энэ ээлтэй хангайд улсын аварга Э.Оюунболд, гарьд Б.Гончигдамба болон О.Хангай, Б.Бат-Өлзий, Т.Бэгсүрэн, Д.Бат-Эрдэнэ тэргүүтэй харцагын арми бэлтгэлээ хийдэг. Бас улсын начин, аймгийн арслан ч олон. Сүүж ууланд энэ амралтын өдрөөс эхлэн бөхчүүд бэлтгэлдээ гарах юм байна. Дээрх аймгийн бөхчүүд уламжлалаа халж, тусдаа бэлтгэл хангах дургүй гэдэг.

БУЛГАНЫХАН БУГЫН САНГИЙН АЖ АХУЙД

Бугын сангийн аж ахуйд маргааш Булган аймгийн “Булган хан” дэвжээний бөхчүүд “Хилчин” спорт хорооныхонтой хамтарч бэлтгэлд гарна. Энэ галыг улсын заан Д.Баасандорж удирдаж, улсын заан М.Өсөхбаяр, начин Д.Амарсайхан, Д.Тамир, хурц арслан Ө.Сүхбат, арслан А.Отгонбаатар, Б.Түмэндэмбэрэл, Э.Сумъяабат нарын шилдэг залуус бэлтгэлээ хангах юм. Эдгээр шижигэнэсэн залууст хоёр, дөрвийн оноолт л хамгийн том саад болж мэднэ. Гэхдээ энэ жил 1024 бөх барилдах тул хэн хэнд нь цол авах, цолтой нь цол нэмэх боломжтой юм. Харин И.Доржсамбуу тэргүүтэй Булганы хэсэг бөхчүүд нутагтаа бэлтгэлээ хийх гэнэ. Энэ галд улсын начин И.Ёндонсамбуу, Б.Бат-Эрдэнэ нар бөхчүүд багтдаг.

Б.Жаргал