Үдийн хэрд бид Төв аймгийн Заамар, Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын заагт байрлах “Монполимет” тосон үйлдвэрийн үйл ажиллагаатай танилцаж, нөхөн сэргээлтийн үзүүлэх сургалтад хүрэлцэн ирлээ.

Биднийг ирэхэд тус группийн хамт олон халуун дотноор хүлээн авч , үдийн цайгаар дайллаа. Арга хэмжээний хөтөлбөрийн хүрээнд тус группийн нөхөн сэргээлт хийсэн бүс, дуслын усалгааны систем, ногооны хүлэмж болон Драгийн үйлдвэрийн үйл ажиллагаатай биеэр очиж танилцах юм.

“Монполимет” группийн тосон үйлдвэр Монполимет ХХК нь 1996 оноос Булган аймгийн Бүрэгхангай, Төв аймгийн Заамар сумын нутагт орших Баянгол, Тосонгийн дэнжийн болон гольдролын шороон ордуудад ашиглалтын үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Уул уурхайн олборлолт, үйлдвэрлэлт, нөхөн сэргээлтийг хамтад нь хослуулж, хариуцлагатай уул уурхайн жишиг болсон Тосон үйлдвэрт өдгөө 350 гаруй инженер техникийн ажилтан, ажилтнууд ажиллаж байгаа юм.

Удалгүй бид тэдний хүлэмжээр зочилсон юм. Энд өргөст хэмх, лаврын навч, зэрлэг сонгино зэрэг олон төрлийн ургац байлаа. Эндхийн ажилчид хүнснийхээ хэрэгцээнд зориулан өөрсдөө тариалан ургуулдаг аж.

Түүний дараагаар бид нөхөн сэргээлт хийж олон наст бэлчээрийн ургамал тариалсан бүсэд очиж ургамлын ургалтын үйл явц, нөхөн сэргэлтийн бодит байдалтай танилцахаар хөдөллөө. Уг бүсэд 2010-2015 онуудад нөхөн сэргээлт хийжээ. Ургамлын хэвийн түвшинд хүртэл ургасан байлаа. Тус нөхөн сэргээлтэд борооны усалгааны системийг ашигласан аж. “Өмнө нь энд олборлолт явагдаж байсан гэж үү” хэмээн зочид төлөөлөгчид ихэд гайхширч байлаа.

Нөхөн сэргээлтийн талаар Монполимет группийн байгаль орчины дарга Т.Октябр: “Бид 2010 оноос эхлэн 80 гаруй мянган модын тариалсан байгаа. Ойжуулалтандаа 12-15 төрлийн мод үржүүлэн ургуулж биологийн болон техникийн нөхөн сэргээлт хийсэн. Биологийн нөхөн сэргээлтэнд 7-8 төрлийн мод үржүүлэн тариалсан билээ” хэмээн сэтгэл бахдам ярьсан юм.

Маршрутын дагуу бид цааш явж ойжуулалтын нөхцөл байдалтай танилцсан юм. Ойжуулах ажлын хүрээнд биологийн нөхөн сэргээлт хийгдсэн 235 га талбайд 80 мянга гаруй мод тариалсан бөгөөд 14 хүртэлх настай, 5.5 км урт, 4 хэсэг ойн төглийг бий болгожээ. Энд Канад согоовор, Увсын гурван төрөлт бургас, Сибирийн цагаан улиас, лавр навчит улиас,  цагаан, шар, бор, удлиг, саваа бургаснууд, хайлаас, үхрийн нүд, чацаргана, шар хуайс, голт бор гэх мэт мод голчлон ургаж байна. Төгөлд тарьсан моднууд одоо бие даан ургаж ойн хэв шинжийг бүрдүүлсэн харагдана.

Ойжуулалт хийснээр хөрс тогтворжин, үржил шимийн био массыг нэмэгдүүлж ургамлын төрөл зүйлүүд олширч бусад ургамал ургах таатай нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг сайн талтай хэмээн ярьж байлаа. Мөн тэд ойжуулах ажилдаа дуслын усалгааны системийг голчлон ашигладаг аж.

Уг дуслын усалгааны систем  нь БНСУ-ын “NYAMKYANG” компанитай хамтран дуслын усалгааны системийг Монголын уул уурхайн салбарт анх нэвтрүүлсэн бөгөөд энэ системийг хэрэглэснээр модны ургалт эрс сайжирч байгаа аж. Тус систем нь усанд хэмнэлттэй бөгөөд мод бүрд жигд чийг өгч, ялзрах зэрэг эрсдэлээс сэргийлж чаддаг байна.

Мөн нөхөн сэргээсэн төгөлд дундаа модон гүүр, сандал ширээ, сүүдрэвч зэргийг хийж бүтээжээ. Энэхүү төглөө тэд “хайрын төгөл” хэмээн нэрлэсэн байна.

Улмаар цааш хөдөлж жимсний мод, бутан талбайтай танилцлаа. Энд чацаргана, нохойн хошуу зэрэг олон төрлийн жимс жимсгэнэ ургажээ. Голын хөвөө дагасан уг мод, бутан талбайн болон бусад ойжуулах ажлыг мэргэжлийн хүмүүс хийдэг байна.

“Тосон үйлдвэрийн хамгийн том бүтээн байгуулалт болох Монгол Улсын гол нуурын тооллогод албан ёсоор бүртгүүлсэн “Тосон” хэмээх нууранд ирлээ.

Нуурын эрэгт амарч, аялахад тохиромжтой болгож саравч, сандал ширээ зэргийг хийсэн байлаа. Улмаар тэд  уг тосонгийн гольдролыг дагасан амралт, аялал жуулчлалын бүс байгуулах зорилтыг тавьсан байна.

Монполимет группийн байгаль орчин нөхөн сэргээлтийн албаны дарга энэ нуурыг анх 2001 онд байгуулсан. 2011 онд усны тооллогоор цэнгэг уст нуур гэж бүртгэн авч байсан. Манай нуурын маань хэмжээ 16 га талбайг хамардаг. Хамгийн гүн хэсэгтээ 11 метр, дунджаар 6 метрийн гүнтэй, сунаж тогтсон нуур байгаа. Нууранд маань одоогоор зургаан төрлийн загас байдаг бөгөөд зун болгон усны шувууд ирж зусдаг. Нуураа бид анх байгуулахдаа усны ундаргатай байдлыг нь түшиглэсэн байгаа. Мөн нуурын гол хэсэгт арал байгуулсан. Тэнд усны шувууд өндгөө гаргадаг байгаа. Манайх аялал жуулчлалын бүс байгуулах зорилгынхоо хүрээнд 2014 оноос нуурынхаа эргийг тохижуулсан” хэмээн яриж байлаа.

Хэсэг амарсны эцэст цааш явж Драгийн үйлдвэрийн үйл явцтай танилцсан юм. Драгийн үйлдвэр “тосон” нуурын баруун урд, ар дээр олборлолтоо явуулж байлаа.

Байгальд хор хөнөөлтэй химийн бодис ашигладаг гэх зэргээр Драгийн үйлдвэрлэлийг сүүлийн үед ихэд шүүмжлэх болсон билээ. Харин уг үйлдвэр байгальд хор хөнөөл учруулах нь бага гэдэг нь нэгэнт нотлогдсон билээ.

Ямар ч химийн бодис ашигладаггүй, цэвэр эко олборлолтыг явуулдгаараа онцлог юм. “Драг бол жинхэнэ эко олборлолтыг явуулдаг” гэж хэлж байсан удаатай.

Драгийн үйлдвэртэй танилцсаны дараа бид дуслын усалгааны системтэй танилцлаа. Дуслын усалгааны системээр усалсан мод 3 жилийн дараа 6 метр өндөр ургасан. Мөн ХААИС-ын инноваци хөгжлийн төвтэй хамтран био нүүрсэн бортогыг үйлдвэрлэн түүнд мод тарьж, ойжуулах ажлыг уул уурхайн салбарт анх удаа хэрэгжүүлээд байгаа аж.

Био нүүрсэн бортого нь таримлын үндсийг голлосон хэлбэрээр эгц доош нь чиглүүлж, үндэс нь газрын гүнд үндэслэх нөхцөлийг бүрдүүлэн хөрсний зөв бүтэц найрлагыг бий болгож амьдрах чадварыг сайжруулдгаараа онцлог юм байна.

Ингэснээр нөхөн сэргээлтийн үзүүлэх сургалтын үйл ажиллагаа өндөрлөсөн юм.

“Монполимет” групп нь үндэсний баялаг бүтээгч, нөхөн сэргээгч,шилдэг шинэ технологи нэвтрүүлэгч Монгол Улсын топ аж ахуй нэгжүүдийн нэг, уул уурхайн салбарын мэргэжлийн байгууллага юм. Өнгөрсөн жилүүдэд тус хамт олон уул уурхайн олборлолтын ажилд тэргүүний техник технологи ашиглахын зэрэгцээ байгаль орчны нөхөн сэргээлтийн олон шинэ технологийг Монгол Улсдаа анх удаа нэвтрүүлсэн юм.

Ажилчдын ярьж буйгаар нинжа нар буюу бичил уурхайчид хуучин ногоон хувинтай олборлолт хийдэг байсан бол одоо техник хэрэгсэлтэйгээр орж ирж хулгайгаар олборлолт явуулдаг тухай ч ярьж байлаа.

Олборлолт хийчхээд нөхөн сэргээж чаддаггүй тус бичил уурхайчдын балаг дуусахгүй биз.

Тус групп нийгмийн хариуцлагаа хүлээж хариуцлагатай уул уурхайг өндөр түвшинд хийж гүйцэтгэж байгаад нөхөн сэргээлттэй танилцахаар ирсэн яамны, болон орон нутгийн зочид төлөөлөгчид ам сайтай байлаа.

С.Нацагтовуу