Хууль эрх зүй

• 
  Себестьяан Хирсит : Ихэнх залуус ирээдүйд юу болох талаар юу ч бодохгүй явна
  2016 оны 10 сарын 19
  СебестьяанХирсит : Ихэнх залуус ирээдүйд юу болох талаар юу ч бодохгүй явна.
  “Миний хувьд Монголын сэтгүүлчидтэй хамтран ажилллах их сонирхолтой байлаа. Би Монголчуудад дуртай” хэмээн Германы Хаппингтон Пост сайтын парламентын сэтгүүлч Себестьяан Хирсит хэлсэн юм. Тэрбээр Манай улсад “Конрад Аденаур” сан, “Хөгжил Ардчилал” ТББ-ын урилгаар цөөн хоног зочилоод буй юм. Энэ сарын 16-17-ны өдрүүдэд зохион байгуулагдсан “Эдийн засгийн тогтвортой хөгжил” сэдвийн дор сэтгүүлчид Себестьян Хирситтэй харилцан туршлага солилцож санал бодлоо хуваалцсан юм. Энэ үеэр түүнтэй цөөн хором ярилцсанаа хүргэе.
  -Танд энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Та манай уншигчдад өөрийнхөө талаар танилцуулна уу?
  -Танд ч бас энэ өдрийн мэндийг хүргэе. Өөрийнхөө тухай товч танилцуулхад ---Намайг Себестьяан Хирсит гэдэг. Би 35 настай. 1998 оноос эхлэн сэтгүүлчээр ажиллаж эхэлсэн. Мьюнхиний Их сургуулийг сэтгүүлчээр сурч төгссөн. Мөн Берлиний Их сургуульд “Ирээдүйн судлал” мэргэжлээр суралцсан. Сүүлийн 10-д жил Германы Берлин хотод нэр хүндтэй сэтгүүлд Улс төрийн сэтгүүлчээр ажиллаж байна.
  -Монголд өмнө нь ирж байв уу?
  - Монголд анх удаа ирж байна. Би Украйнд түр амьдарч байгаа. Украйн Орос хоёрын харилцаа муудсан учраас Монгол руу ирхийн тулд Герман орж, Берлинээс шууд зорчлоо. Танай улс маш их таалагдаж байна.
  - Энэ хоёр өдрийн сургалт Герман Монголын сэтгүүлчид харилцан туршлага солилцсон үр өгөөжтэй болж өндөрлөлөө. Энэхүү сургалтыг удирдан явуулсаны хувьд танд хамгийн онцлог тал нь юу вэ?
  - Агуулын хувьд тухайн сэдвийн гол анхаарах зүйл нь редакцын ажлын үндсэн төлөвлөгөө гаргах хэсэг, сэтгүүлчдийн үндсэн стандарт онцлог байсан. Энэ хоёр өдрийн сургалт надад маш сонирхолтой санагдлаа. Учир нь манай сэтгүүлчид маш нээлттэй харилцан идэвхтэй харилцсан юм. Ер нь бол олон тохиолдолд тухайлбал Германд илтгэгч багш нь зогсоод л яриад байдаг. Оролцогчид алийг нь ойлгоод, алийг нь ойлгохгүй байгааг тэр бүр хараад байдаггүй. Харин энэхүү харилцан туршлага солилцох сургалт бусдаас онцлог байсан. Оролцигдтойгоо илүү нээлттэй харилцаж, асуултаа чөлөөтэй тавьж харилцан ярилцсан нь их эерэг сэтгэгдэл төрүүллээ. Энэ нь бас онцлох зүйл болсон.
  - Таны хувьд хөндлөнгийн байр сууринаас ажиглахад Монголын эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдал ямар харагдаж байна вэ?
  - Мэдээж Монголд ирж байгаагийн хувьд судалсан. Гэхдээ танай орны талаар бүрэн мэдэхгүй. Би бол дэлхийд 180 орны эдийн засгаас илүүтэй эдийн засгийн сэтгүүлчдийн үндсэн зарчим ямар зүйл дээр ажиллах нь илүү чухал вэ гэж үзэх нь илүү сонирхолтой байна.
  - Өнөөдөр Герман улсад тэтгэврийн дансны тухай асуудал хөндөгдөж байгаа талаар ярьлаа. Манай улсад Герман улстай төстэй зүйл ажиглагдаж байгаа нь саяхан Мэргэжлийн Засгийн газраас хамтын тэтгэврийг хүчингүй болгож насны хишиг гэх хуулийг гаргаж ирсэн. Залуусын хувьд яагаад одооноос ирээдүйн тэтгэврийн мөнгөндөө санаа зовох хэрэгтэй вэ?
  - Өнөөдөр Герман улсад ихэнх залуус ирээдүйд юу болох талаар юу ч бодохгүй явна. Тухайлбал хөдөлмөрийн насны 25-30 насны залуус. Энэ нь 20-35 жилийн дараа хүмүүс ядуурлын байдалд хүрнэ гэдгийг ойлгохгүй байна. Учир нь тэтгэврийн хэмжээ маш бага. 20-30 жилийн дараа тэтгэврийн насны ядуучуудыг бий болгох аюултай. Германы одоогийн Засгийн газар анх гарахдаа тэтгэврийн багц хуулийг гаргасан ч онцгой өөрчлөлт авчирсангүй. Яагаад гэвэл хөдөлмөрийн насны залуус буюу 25-30 насныханд зориулж 2030 рн болтол тэтгэвэрт зориулж 3 милльяард давсан маш их хэмжээний мөнгөн дүнгийн тооцоо гарсан. Мөн хүүхэд гаргасан эмэгтэйчүүд тэтгэвэрт гарахдаа мөнгө авах тухай заасан. Энэ нь 1992 оноос өмнөх ээжүүдэд хамаатай. Түүнчлэн Социал Демократ намаас хөдөлмөрийн насны залуус тэтгэврийн насанд хүрээгүй ч тэтгэвэрт гарч болох тухай санал хэрэгжүүлсэн. Гэвч хөдөлмөрийн насны залууст уг санаачилга ач холбогдол өгөөгүй.
  - Дэхийн улс орнуудад хүн амын тоо буурч улс оронд агших процесс явагдаж байгаа талаар та сургалтын үеэр сонирхуулсан. Энэ үйл явдал манай улсад бас болохыг үгүйсгэх аргагүй?
  - Дэлхийн хүн амын хамгийн их өсөлттэй үе нь 1990-д он байсан. Ялангуяа Япон, Итали улсуудад. Гэвч энэ улс өнөөдөр хүн амынх нь тоо байнгын бууралттай байх болсон. Учир нь насжилт өндөр, залуус бага. Тиймээс зарим хүнгүй тосгодыг улс орон нь хөгжүүлэх биш устгаж эхэллээ. Украйнд би одоо амьдарч байна. Энэ улс анх 51 сая хүн амтай байсан. 2 жил гаруйн өмнө Кримд болсон үйл явдалын дараа 45 сая болсон нь 25 жилийн дотор Украйн улсын хүн ам 25 хувиар багасаад байна. Мөн ОХУ хэдэн сая хүнээр багассан нь мөн л агших процесс явагдаж байна. Оросын хувьд эрчүүдийн дундаж наслалт 56. Энэ нь архидалт өндөр байдагтай шууд холбоотой. Улс орон агших процесс явагдаж байгаа нь ирээдүйд Монгол Улсад ч хамаатай. Үүнийг сэтгүүлчид ойлгуулах нь бидний үүрэг юм.
  - Ярилцлагын төгсгөлд Монголын сэтгүүлчдэд хандаж хэлэх үг?
  - Монголд их олон газар намайг ярилцлаганд урьлаа. Урьсан газар бүрт баярлалаа. Надад Монголын сэтгүүлчидтэй хамтран ажиллах маш сонирхолтой байлаа. Гэхдээ надаас маш нээлттэй асуулт асууж байгаа нь надад чөлөөтэй ярих боломжийг олгож байна. Өөрөөр хэлбэл, би юу ч дураараа бурж болхоор асуулт асууж байна. Үүнийг шүүмжлэл гэж бүү ойлгоорой. Сэтгүүлчийн нүдээр харвал телевизийн нэвтрүүлгийн цагийг дүүргэх гэж байгаа бол өөр хэрэг. Сэтгүүлч хүнийхээ хувьд юу хүсээд байгаагаа огтхон ч ойлгохгүй байгаа нь харагдлаа. Бид бол нийгмийн өмгөөлөгчид гэдгийг санах хэрэгтэй. Мөн сэтгүүлч гэдэг маань ямар үүрэгтэй вэ гэдгээ ойлгох нь чухал. Тухайн улс орондоо ямар ач холбогдолтой вэ гэдгээ ойлгох нь сэтгүүлчийн давуу тал юм.
  Б.Цэцэг
  
• 
  О.Алтангэрэл: АН-ын ялагдлын шалтгаан нь Н.Алтанхуягийн Засгийн газрыг огцруулсан явдал
  2016 оны 10 сарын 18
  Хүн болгоны мэдэж байгаа шалтгаан бол сонгуулийн систем. Гарцаагүй нөлөөлсөн. АН-ын авсан саналыг пропорцианальд хуваавал АН хавьгүй олон суудал авах тооцоо гарна. Миний өрсөлдсөн тойрогт нэгт МАН, хоёрт АН, гуравт бие даагч Алтангэрэл орж байгаа юм. Гурвуулаа нийлээд 15 мянган хүний санал. Тэр дундаас АН-ын санал 5000. Үүн дээр Алтангэрэлийн 3000 санал нийлээд 8000 болно. Өөрөөр хэлбэл нийтдээ 8000 хүний санал хаягдчихаж байгаа юм. Үүн шиг манай тойрогт хаягдсан АН-ын 5000 хүний саналыг бусад тойргуудад ялагдсан нийт сонгогчдод хуваавал өндөр дүн гарнаа даа. Дээрээс нь пропорцианаль системээр явуулаад намын жагсаалт орж ирсэн бол байдал өөр байх боломжтой. Баянзүрх дүүргийг томоор нь авч үзвэл маш олон мянган хүн АН-д саналаа өгсөн нь харагдана. Томосгосон тойргоор өрсөлдсөн бол Баянзүрх дүүргээс хоёр суудал авах боломжтой байсан. Нөгөө нэг хүчин зүйл нь АН-ын дотоод хагарал гэж олонх нь ярьж байгаа. Миний хувьд Н.Алтанхуягийн Засгийн газрыг унагасан үйл явц АН-ын ялагдлын хамгийн том шалтгаан гэж итгэдэг.
  
  
• 
  Э.Гантулга: Асуудлын хажуугаар чимээгүй алхаж болох л байсан. Гэхдээ би тийм байхыг хүсээгүй
  2016 оны 10 сарын 17
  Хан-Уул дүүргийн ИТХ-ын сонгуулийн 15 дугаар тойрогт Ардчилсан намаас нэр дэвшигч Энхбаярын ГАНТУЛГАТАЙ ярилцлаа.
• 
  Б.Мөнхсоёл: Төрийн оролцоо их, зарцуулалт өндөр хэвээр байна
  2016 оны 10 сарын 13
  Б.Мөнхсоёл: Төрийн оролцоо их, зарцуулалт өндөр хэвээр байна
  Үндэсний стратегийн хүрээлэнгийн гүйцэтгэх захирал Б.Мөнхсоёлтой ярилцлаа.
  -Ирэх оны төсвийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг хийлээ. Энэ тухай яриагаа эхлэх үү?
  -Дэлгэрэнгүй танилцаж амжаагүй байна. Ерөнхийдөө төсвийн төслийг харж байхад орлогыг аль болох бодитой тооцохыг хичээсэн байсан. Мөн зарцуулалт тал дээр нийгмийн халамжийн зарим бодлогыг оновчтой болгожээ. Хүүхдийн мөнгийг зөвхөн зорилтот бүлэгт олгоно, 70-аас дээш настай ахмадуудад 100-300 мянган төгрөгийн тэтгэмжийг жилд хоёр удаа өгнө гэх зэрэг халамжийн зохицуулалтыг дэмжиж байна. Ер нь төсвийн зарцуулалт дээр сахилга баттай байх, төсвийн орлогын эх үүсвэрийг өргөжүүлэх үүднээс өмч хувьчлалыг хэрэгжүүлэх, хойшилсоор байгаа мега төслүүдийг эрчимтэй явуулах, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах, гаднаас зээл тусламж авбал оновчтой өгөөжтэй зарцуулах зэргээр олон чухал зүйлийг анзаарч, шийдэхийг хичээсэн нь сайн талтай. Гэхдээ дутагдалтай зүйл нь төсвийн бүх байгууллагыг хэмнэлттэй ажиллуулна гэсэн боловч хамгийн гол нь манлайлах ёстой УИХ, Засгийн газрын түвшинд дутуу анхаарч, төрийн оновчтой бүтэц, шийдлийг бий болгож чадсангүй гэж харж байна. Төрийн оролцоо их, зарцуулалт өндөр хэвээр байна. Эрх баригч намын зарим гишүүн ч гэсэн үүнийг өөрсдөө хүлээн зөвшөөрсөн. 1990-ээд оны сүүл, 2000 оны үед бид одоогийнхоос жижиг бүтэцтэй, уян хатан, маневар сайтай төрийн аппараттай байсан. Энэ хэмжээндээ очих боломж бий. Үүнийгээ шийдэж чадахгүй л байна. Яахав, төрийн үйлчилгээг хүртээмжтэй чанартай байлгахын тулд одоогийн аппарат байх хэрэгтэй гэж тайлбарлаж магадгүй. Гэхдээ үүнийгээ хангалттай тооцоо, судалгаан дээр үндэслэж гаргаагүй тул дээрх үндэслэлийг батлах боломжгүй. Бүх түвшинд улс төрийн хэт оролцоо бүхий шийдвэр гарч байгааг бид бүгд мэднэ.
  Мөн хөрөнгө оруулалтын хувьд шинээр томоохон бүтээн байгуулалтын ажил хийгдэхгүй, өмнөх ажлуудаа гүйцээж явуулна гэсэн нь хэр бодитой тусгагдсаныг одоогоор хөрөнгө оруулалтын жагсаалт ил гараагүй байгаа учраас сайн мэдэхгүй байна. Өмнө нь энэ оны төсвийн тодотголоор 16 шинэ объект оруулж ирсэн шүү дээ. Энэ нь ямар үндэслэлээр тусгагдсан нь тайлбар багатай явсан. Төрийн өндөр албан тушаалтнуудын цалин хангамжийг бууруулна гэсэн асуудал шийдэгдсэнгүй. Энэ мэт шийднэ гэсэн хүлээлттэй зүйлүүд шийдэгдэхгүй байна. Энэ тухай хэлэлцүүлгээр нэлээн тодорхой яригдах байх. Хэлэлцүүлэг хэрхэн өрнөхийг харж байя. Төсөв арванхоёрдугаар сарын таван гэхэд батлагдах ёстой.
  Нэмж хэлэхэд хэдийгээр төсвийн алдагдлыг ДНБ-ий 9.9 хувьтай тэнцэхээр тооцсон байгаа ч зарцуулалтаа сайн танаагүй тохиолдолд төсвийн орлогыг бодит бус, өөдрөг төсөөлчихсөн бол төсвийн алдагдлын хэмжээ ихсэнэ гэсэн үг.
  -Засгийн газар гаднаас ам.доллар татах боломж хязгаарлагдсан тул дотоодын валютын багахан нөөцөө хамгаалах бодлого хэрэгжүүлж байна. Мэдээж энэ нь ирэх оны бондын эргэн төлөлттэй холбоотой. Мөн “Стэнд бай” хөтөлбөрт хамрагдах асуудлыг хөндөж байна. Энэ тухай та саналаа хэлэхгүй юу?
  -Эдийн засгийн хүндрэл гүнзгийрлээ гэдэг асуудал шинэ засаг байгуулагдахаас өмнө буюу 1-2 жилийн өмнөөс хөндөгдсөн шүү дээ. Сонгуулийн өмнө “Стэнд бай” хөтөлбөрт хамрагдах уу, 2017 оноос төлж эхлэх зээлийн эргэн төлөлтийг ямар эх үүсвэрээс хэрхэн бүрдүүлэх вэ гэсэн олон асуудал яригдаж байсан. Гэвч тухайн үеийн засгийн эрхийг барьж байсан хүчин ирэх онд бондын эргэн төлөлтийг хэрхэн хийх тодорхой төлөвлөгөөг огт гаргаж тавиагүй. Түүгээр ч зогсохгүй зээлийн эргэн төлөлтийг төлөвлөх нь бүү хэл анх авсан үндсэн зээлээ хэрхэн үр өгөөжтэй зарцуулах тодорхой төлөвлөгөө байгаагүй. Тухайн үед бондын мөнгөөр 888 төсөл буюу импортыг орлох бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийг бий болгоно, дэмжинэ гэж зарим санхүүжилтийг хийсэн. Гэтэл бодит байдал дээр юу болсон нь тодорхойгүй өнгөрсөн шүү дээ.
  Энэ бүх байдал шинэ засгийн газрыг эхний ээлжинд хямралыг гүнзгийрүүлэхгүй, тулсан өр зээлийг хэрхэн төлөх вэ гэсэн асуудалтай тулгасан. Хамгийн гол нь олон сонголт бидэнд алга. Хөрш орнууд, Япон зэрэг гуравдагч улсаас зээл авах, эсвэл ОУВС-аас хямралд өртсөн, төлбөрийн тэнцлийн өндөр алдагдалтай орнуудад үзүүлдэг тусламжийн тусгай хөтөлбөрт хамрагдах зэрэг цөөхөн сонголт л байна. Одоогийн байдлаар ОУВС-тай “Стэнд бай” хөтөлбөрт хамрагдах урьдчилсан хэлцэл явуулж байна. Засгийн газар эдийн засгаа дэмжихээс наана ирэх онд өндөр настнуудын тэтгэвэр, төрийн албан хаагчдын цалинг тавих чадамжтай байхын тулд төсвийн алдагдлаа тодорхой хэмжээнд нөхөх хэрэгтэй болчихоод байна. Энэ мөнгийг босгох, мөн их зээлийн эргэн төлөлтийг эерэг байдлаар шийдэхэд байж болох хамгийн боломжит хувилбар болох “Стэнд бай” хөтөлбөрт хамрагдах сонголттой тулж байна. Хоёрдугаарт, уг хөтөлбөрт хамрагдах нь анхнаасаа хүссэн зүйл байгаагүй шүү дээ. Хамгийн гол нь улстөрчид мэдсээр байж эдийн засгийг ийм түвшинд авчирлаа. Мэдээж үүнд дотоод, гадаад зах зээлийн нөлөө байгаа. Гэхдээ улстөрчид зөв оновчтой бодлого хэрэгжүүлсэн бол эдийн засаг ийм түвшинд хүртэл унахгүй байсан. Тэгэхээр одоо бид энэ хөтөлбөрт хамрагдсанаар бодлого боловсруулах, хүссэнээ хийх эрх мэдлээ алдана, бусдын нөлөөнд автана, тулган шаардалтыг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр аргагүй болно гэж “гоншигнох” нь зүйрлэвээс оройтсон борооны хойноос цув нөмрөхтэй ижил. Магадгүй нэг талаас нь харвал энэ нь эерэг зүйл. Учир нь бүгд анхнаасаа санаа зовоод, эртнээс орлого, мөнгөө хуримтлуулж, төсвөө таная, төрийнхөө албыг зөв, оновчтой бүтэцтэй болгоё гэж ярьсаар байсан боловч хэрэгжүүлж чадалгүй, хүсэлгүй, хариуцлагагүй байсаар ийм байдалд хүрсэн. Энэ тохиолдолд гадны нөлөө биднийг сахилга баттай, сайн засаглалтай болгохыг тулган шаардаж байна шүү дээ. Энэ агуулгаараа манай улстөрчид мэдсээр байж хэрэгжүүлж чаддаггүй юм чинь “Стэнд бай” хөтөлбөрөөр дамжуулж төсвийн сахилга батыг сахих нөхцөл бүрдэж байгаа нь нэг талаар бидэнд хэрэгтэй байж болох юм.
  -Таны ярианаас бондын эргэн төлөлт ихээхэн төвөгтэй болсон гэж ойлгогдож байна. Саяхан Хөгжлийн банкинд оруулсан шалгалтаар томоохон зөрчлүүд илэрсэн. Тэгэхээр хариуцлагын асуудлыг зайлшгүй хөндөх хэрэгтэй байх?
  -Таван жилийн дараагаас эхний төлбөрөө төлж эхэлнэ. Арван жилийн дараагаас үлдсэн төлбөрөө төлнө, хүү нь өдрөөр хэмжигдэж байна. Тиймээс аль болох хурдан үр өгөөжөө өгөх, эсвэл алс хэтдээ ашигтай төсөлд мөнгөө оруулах хэрэгтэй гэж ярьсан боловч шийдлээ бүрэн олж чадаагүй. Тухайн үед бонд босгож байхад яаралтай санхүүжүүлэх тулгамдсан асуудал байгаагүй шүү дээ. Нөхцөл байдал сайн байсан болохоор юу юуны туханд хүрэлгүй мөнгө босгосон. Нэгэнт бондын мөнгө босгосон хойноо төлөвлөгөө гаргасан. Зам, цахилгаан станц, төмөр зам зэрэг томоохон төслийн санхүүжилтийг танилцуулаад үлдсэн мөнгө нь юунд зарцуулагдсан нь ил тод мэдээлэлгүй, тодорхойгүй үлдсэн. Өнөөдөр шалгалт оруулж гарсан зөрчлүүдийн тухай мэдээлж байна. Энэ бүхнийг хараад маш хариуцлагагүй, сэтгэлгүй, энэ улсыг эзэнгүй мэт авч явсанд харамсаж байна. Зар сурталчилгаанд тэрбумаар нь юуны төлөө зарцуулав. Тухайн үед мөнгөө ам.доллараар байршуулаагүйгээс болоод төгрөгийн ханш уналтаас хамаарч зээл, төлбөрийн хэмжээ нэмэгдчихлээ. Шалгалтаар Хөгжлийн банкны өндөр албан тушаалтнууд бүтцээ хууль бусаар тэлж томруулсан, цалин хөлс, урамшууллаа нэмж авсан, хөрөнгө оруулалтын тендерийн үнэлгээ нь хариуцлагагүй явагдсан зэрэг олон ноцтой зөрчлийг хэвлэлээр бичсэн байна. Тухайн үед санхүүжүүлсэн төслүүдийн өгөөж гарч, эргэн төлөлт хийгдэх нь бас хангалтгүй байгаа юм билээ. Төлбөрийн 50 гаруй хувь нь төсвийн орлогоос эргэж төлөгдөхөөр байна.
  -Ирэх онд томоохон мега төслүүдийг хөдөлгөх тухай хэлсэн. Дэлхийн эрдэс бүтээгдэхүүний зах зээлийн нөхцөл байдал бидэнд ийм боломж өгөх үү. Мөн томоохон төслүүдээ хөдөлгөх улс төрийн шийдэл гаргах чадамж, зориг байгаа болов уу?
  -Өнгөрсөн оноос Хятадын зах зээлд манай улсын экспортолж буй бүтээгдэхүүнүүдийн эрэлт багассан. Дэлхийн банк Хятадын эдийн засаг энэ онд 6.7 хувь, ирэх жил 6.5 хувь, 2018 онд 6.3 хувь өсөхөөр тооцжээ. Тэгэхээр өсөлт харьцангуй буурч байгаа урд хөрш маань дотоод нөөцөө дайчилж эрэлтээ хангах, эсвэл илүү дэвшилтэт нано технологид суурилсан үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд анхаарч байна. Эрдэс бүтээгдэхүүний эрэлт багасч байна. Тийм учраас 2017 онд үнийн огцом өсөлт явагдахгүй болов уу. Олон улсын байгууллагуудын хийсэн судалгаа, прогноз мөн ингэж гарч байна.
  Ямар ч байсан Оюутолгойн далд уурхай урагшилсан. Тавантолгойн цахилгаан станц, төмөр зам зэрэг уул уурхай, эрчим хүч, дэд бүтцийн томоохон төслүүдийг ирэх онд эхлүүлнэ гэж байна. Миний мэдэхийн тавдугаар цахилгаан станцын асуудал 10 гаруй жил яригдсан. Шинэ Засгийн газар гарах бүртээ энэ асуудлыг яг одоо шийднэ гэж хэлдэг. Зарим тохиолдолд янз бүрийн шалтгаанаар булзайруулдаг. Шийдвэр гарч, тендэр зарлаад гадны хөрөнгө оруулагчид сонирхлоо илэрхийлдэг боловч эцсийн дүндээ биелэлээ олж хэрэгждэггүй шүү дээ. Тэгэхээр бэрхшээл юунд байна гэвэл нөгөө л улс төрийн талцал, бялуу хуваах зөрчлөөс үүдэлтэй юм болов уу гэж хардаг. Тиймээс нэгэнт улс орноо урагш чирнэ, авч явна гэж гарч ирсэн хүмүүс хариуцлага хүлээж, эр зориг гаргах хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол улс төр дэх энэ талцал, ашиг сонирхол чинь дээрх ажлуудыг саармагжуулаад урагш ахиулахгүй байна.
  Ер нь манайх эдийн засгийн асуудал яръя гэхээр заавал улс төр, нийгмийн асуудал хөндөгддөг тогтолцоонд орчихсон байна. Тодорхой хэмжээнд хамаарал байлгүй яахав, гэхдээ манай тохиолдолд бүх зүйл төрөөс, нам, эрх баригчдаас хэт хамаардаг болсон. Тиймээс улс төрөөс ангид байхын тулд олон улсын жишгийг дагая. Ихэнх оронд улстөрчдөөс хамаарахгүйгээр зөвхөн эдийн засагчид, бизнес эрхлэгчдийг хамруулж, тэдний нөлөө бүхий шийдвэр гаргадаг зөвлөлүүд байна. Чили, Казахстан, Норвеги зэрэг олон улсыг дурдаж болно. Жишээлбэл, Казахстан улс нэг хүний шийдвэр голлодог мэт боловч зарим талаар эерэг зүйлүүд байна. Тэнд төрийн оролцоотой корпораци байх нь байна. Энэ нь төрийн өмчит компаниудаас орж ирсэн орлогыг төвлөрүүлж ирээдүй хойч үедээ хуримтлал үүсгэх, нэгэнт бий болсон орлогыг арвижуулах бодлогын асуудлыг зохицуулдаг байх жишээтэй. Тэд чадаж байна. Тиймээс манайх мэргэжлийн зөвлөлийг байгуулах хэрэгтэй юм болов уу гэж боддог. Үгүй бол өндөр албан тушаалын томилгооны цаана бүлэг улстөрч, намын эрх ашиг яваад байдаг. Өндөр албан тушаалд томилогдсон хүн эргээд намаа харж үзэх, төсвөөс ямар нэг аргаар мөнгө аваад эргээд хандив өргөх зэрэг ёс зүйгүй, бусармаг зүйлс их байна.
  -Нэгэнт улс төр рүү орсон тул өнөөгийн засгийн газарт хэр итгэл үнэмшилтэй байгааг тань сонирхомоор байна. Уг нь өнгөрсөн хугацаанд бид хангалттай сургамж авсан. Одоо энэ бүхнээс суралцаж алдаа дутагдлаа засах, эдийн засгаа дэмжиж, урт хугацааны тогтвортой өсөлтийг бий болгох боломж байна. Гэвч нэг нам ялаад өмнөх ажлуудыг үгүйсгэж, албан тушаалын бялуу хувааж улс орноо дахин самарчих вий гэсэн айдас хүн бүрт бий?
  -Хүсэл эрмэлзэл, зориг, чин сэтгэл, хариуцлага, ёс зүй дутаад байгаа юм болов уу гэж хардаг. Засаглал гэдэг чинь яг үнэндээ суурь шинж чанар бүхий хүмүүс буюу улстөрчид л бий болгож байгаа зүйл. Гэтэл энэ улстөрчид хэн бэ гэдгээс их зүйл хамаараад байгаа биз. Үнэмлэхүй ялалт байгуулсан нам маань мэргэжлийн Засгийн газар байгуулна гэж амлаж байсан боловч эргээд харахаар албан тушаалд хүмүүсийг ямар нэг үнэ, хэмжүүр бүхий зүйлээр үнэлж томилж байна. Мэргэжлийн Засгийн газрыг өндөр боловсрол эзэмшсэн, ажлын туршлага хуримтлуулсан, шударга, ёс зүйтэй хүмүүсээр бүрдүүлнэ гэж найдаж байсан. Гэтэл зарим тохиолдолд гурван хүн албан тушаалд өрсөлдлөө гэхэд тэднээс хамгийн боломжит хандив өгсөн хүнийг сонгох жишиг тогтлоо. Энэ нь бол маш буруу. Энэ эрчээрээ улс, иргэдээ чирчих вий, ирээдүй хойч үеээ ангалд унагах вий гэж санаа зовж байна.
  Сүүлдээ нийгэм ангилагдах гээд байна шүү дээ. Жишээлбэл, Энэтхэг улсад кастын систем гэж бий. Энэ нь маш их хөрөнгөтэй чинээлэг айлын хүүхдүүд л чанартай боловсрол эзэмшинэ. Бусад нь өндөр боловсрол эзэмшиж чаддаггүй. Улмаар боловсролын түвшингээс хамаарч маш их ялгаа гардаг. Өөрөөр хэлбэл, хувь заяа нь боловсролын түвшингээр нь тодорхойлогдож байдаг. Ядуу, эмзэг, орлого багатай хүмүүс өндөр боловсрол эзэмших боломжгүй. Өндөр боловсролгүй тул хөрөнгөтнүүдтэй эн зэрэгцэж ажил хөдөлмөр хийхэд хүнд. Ийм байдал Монголд бий болж, гүнзгийрэх вий гэж санаа зовнидог. Санхүүгийн эрх чөлөөнд хүрээгүй хүмүүс маань сэтгэлгээний, аливаа сонголтын эрх чөлөөнд очдоггүй юм байна. Ямар нэг байдлаар бусдаас, бүлэглэлийн үзэл бодлоос хамаараад, эсвэл хэн сайхан зүйл ярьсанд нь итгээд байна.
  -Валютын нөөцөө нэмэгдүүлэхийн тулд дотоод боломжоо дайчлах ёстой хэмээн эдийн засагчид үзэж байгаа. Жишээ нь дэлхийн ноолуурын хэрэглээний 70-80 хувь нь монголынх боловч боловсруулалтын түвшин хангалтгүй тул Хятад руу түүхийгээр нь экспортолж, тэд бүтээгдэхүүн хийж борлуулаад байна?
  -Дотоодын бизнес эрхлэгчдийг дэмжсэн бодлого үгүйлэгдэж байгаа. Тухайн аж ахуй нэгжид ашигтай байхаас гадна Монгол Улсдаа валютын орлого олж ирэх зохицуулалтын механизм хэрэгтэй. Ноос ноолуур, арьс ширний боловсруулах үйлдвэр барих ёстой гэж олон жил ярьсан ч хангалттай түвшинд дэмжигдэж шийдэл гарахгүй байна. Хоёрдугаарт, нэгэнт түүхий эдээ боловсруулж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн бол үүнийгээ гадны зах зээлд таниулах хэрэгтэй. Жишээлбэл, Хятадын ноолууран бүтээгдэхүүн дэлхийд илүү танигдсан байдаг. Түүнтэй дүйцэхүйц хэмжээнд очихын тулд гарааны хөрөнгө оруулалтыг сайн хийж өгөх хэрэгтэй. Монголын ноолуур чанартай, илчлэг, органик гэдгийг сайн таниулсан тохиолдолд бүтээгдэхүүний борлуулалт олон улсад өснө шүү дээ. Говь, Гоёо зэрэг томоохон үйлдвэрүүд маш идэвхитэй ажиллаж, маркетинг сайн хийж байна. Тэрэнтэй адил үүнийгээ хэлбэржүүлээд илүү том зах зээл рүү гаргах шаардлагатай.
  Хятад үндэсний хувцас загварын салбарт нэлээн явдаг. Үүнтэй адил Монгол үндэстний хувцас урладаг компани, оёдолчид загвар хийцийн хувьд өргөн сонголттой, гоё шийдэлтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж дотооддоо нэлээн тэлсэн байна. Одоо үүнийгээ маркетинг хийж гадагш таниулах хэрэгтэй юм болов уу. Энэ нь зөвхөн оёмол бүтээгдэхүүн бус бүх бүтээгдэхүүнд хамааралтай. Жишээлбэл, бизнесийн байгууллагууд, аж ахуй нэгжүүдтэй уулзахаар бүтээгдэхүүн хийх санаа байна гэдэг. Гэтэл бүтээгдэхүүн үйлчилгээг нийлүүлэх зах зээлээ судлах ёстой болдог. Манай улс гурван сая хүн амтай. Түүний нэг сая гаруй нь хөдөлмөрийн бүтээмжтэй, худалдан авах чадвартай хүмүүс байгаа шүү дээ. Тэгэхээр ийм жижиг зах зээлтэй тул олон давтамжтай өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ эрхлэх, эсвэл гадагшаа том зах зээл рүү гарах шаардлагатай болдог. Хамгийн гол нь үүний цаана судалгаа хөгжлийн газар, хэлтсүүд аж ахуй нэгжүүд дээр хөгжөөгүй. Тиймээс бүтээгдэхүүнээ нийлүүлэх зах зээлээ бүрэн тодорхойлж, төсөөлж чадахгүй байна. Энэ тал дээр янз бүрийн шугамаар зөвлөх хэрэгтэй. Мөн зах зээлтэй нь холбож өгөхийн тулд бүр жижиг түвшинд орохгүй ч гэсэн Засгийн газар хоорондын гэрээ хэлэлцээрүүд, олон талт чөлөөт худалдааны хэлцлүүдийг сайн бий болгох хэрэгтэй.
  
• 
  О.Сүрэн: Дэлхийн жишигт нийцсэн төмөр замтай болохгүй бол Тавантолгойн нүүрс 20 доллар байсаар байх болно
  2016 оны 10 сарын 13
  УИХ-ын гишүүн асан, төмөр замын инженер О.Сүрэнтэй ярилцлаа.
  
  -Та бол мэргэжлийн төмөр замчин. Бас УИХ-ын гишүүнээр ажиллаж байсан хүн. Тэгэхээр та бидний ярилцлага төмөр зам хийгээд улс төрийн хүрээнд өрнөх байх. УБТЗ-ын шинэ дарга томилогдоод хэдхэн хонож байна. Нэгдүгээрт, хугацаа нь дуусаагүй Л.Пүрэвбаатар даргыг солих ямар шалтгаан байсан бэ?
  
  -Төмөр зам бол улс төр, бизнесийн салбарын ашиг сонирхолд маш их өртдөг болсон салбар. Засгийн газар юм уу Зам тээврийн сайд өөрчлөгдөхөд л Замын даргыг сольдог болсон. Сүүлдээ УИХ-д төлөөлөлтэй болж байгаад Төмөр замын даргыг авдаг жишгийг тогтоолоо доо. Жишээ нь УБТЗ-аас салаалж тавьсан 90 гаруй км суурь бүтэц эзэмшдэг, тээвэрлэлт хийдэг, гаднын эзэнтэй компани замын даргыг томилуулах асуудлыг нэлээн эртнээс хөөцөлдөж эхэлсэн. Сонгуулийн үр дүнгээр энэ компани УИХ-д төлөөлөлтэй болсон нь Засгийн газар, төмөр замд төлөөлөл бий болгосон гэж ойлгож байгаа. Иймд Замын даргад нэлээд зоригтой хүн өрсөлдөнө биз дээ. Хараад байхад сая яг л тийм үйл явц болж өнгөрлөө.
  
  -Хоёрдугаарт, даргын өрсөлдөөнд та яагаад оролцсонгүй вэ. Мэргэжлийн төмөр замчин очих ёстой байдаг бол энэ албан тушаалыг хамгийн сайн хаших хүний нэг гэж таныг хардгийн хувьд Төмөр замын даргад нэр дэвших болов уу гэж харж байлаа?
  
  -Би өөрөө хувийнхаа ажлыг дийлэхгүй л явна.
  
  -Төмөр замын даргад өрсөлдсөн гурван хүний хоёр нь төмөр замын салбарынх, тогооных нь хүмүүс. Нөгөө нь улстөрч. Энэ гурван хүний тэр нь томилогдвол салбартаа хэрэгтэй юм даа гэсэн бодол бол байсан биз дээ?
  
  -Тийм. Л.Халтарын хувьд унаган төмөр замчин. Энэ салбартаа ажиллаж, унаж босож явсан хүн. Мэргэжлийн, маш сайн төмөр замчин. Тиймээс төмөр замаа зөв утгаар нь хөгжүүлэх, улс төр бизнесийн бүлэглэлээс ангижруулах санаатай байсан байх. Д.Загджавыг улс төрийн харьцангуй эрүүл хүрээнийхэн дэмжсэн байх. Гэхдээ Д.Загджав улс төрийн нөхцөл байдлаа арай дутуу үнэлсэн юм болов уу гэж ойлгож байгаа. Нөгөө талаас замын даргын томилгоо 50 хувь оросуудаас хамаарч явдаг. Оросууд манайхныг улс төр, бизнесийн бүлэг¬лэлээс шалтгаалж замын даргаа өөрч¬лөх болгонд өөрсдийн ашиг сонирх¬лыг үргэлж оруулдаг. Яг ийм сонирхлын үүднээс УБТЗ-ын ерөнхий инженер гэж салбарынхаа техникийн бодлогыг хариуцдаг хамгийн чухал албан тушаалыг тэд өөрийн болгож авлаа.
  
  -Ерөнхий инженерийг бол манай талаас томилдог байсан байх аа?
  
  -Тийм ээ. Гэтэл сүүлийн хэдэн томилгооноос гол гэсэн орлогч нарыг дандаа оросууд томилсон. Өмнө нь Санхүү эрхэлсэн, Хөдлөх бүрэлдэхүүн эрхэлсэн орлогчийг авсан. Одоо техникийн бодлого хариуцсан орлогчийг авчихлаа. Харин монголчуудад болохоор замын даргааас гадна Хөдөлгөөний аюулгүй байдал, Хөдөлмөр хамгаалал гэсэн ач холбогдол багатай ч илүү хариуцлага хүлээх орлогчийг нь үлдээсэн. Ер нь УБТЗ өнөөдөр Оросын ялангуяа “РЖД”-гийн эрх ашгийг хамгаалсан хэлбэр рүүгээ өдөр болгон явж байгаад би хувьдаа маш их эмзэглэдэг. Тэгэхээр Төмөр замын даргыг гурван жилээр тавих сонгох бол асуудал биш. Үнэхээр манай улс төрийн буруу тогтолцооноос болж улс төр бизнесийн бүлэглэлийн ашиг сонирхол төмөр замыг улам муу тал руу нь явуулж байна даа.
  
  Уг нь төмөр зам далайд гарцгүй манай орны хувьд номер нэг үндэсний аюулгүй байдлын баталгаа юм шүү дээ. Дэлхийн олон дайн төмөр замаас болж гарч байсан. Ойрын жишээ хэлэхэд 1905 оны Орос, Японы дайн Манжуурын төмөр замыг хэн эзэмших вэ гэдгээс гарсан. Тэгэхэд бид зүгээр л май гээд бэлэглэчихлээ. Д.Жигжиднямаагийн хувьд ажиллахыг нь харах л үлдэж. Технологийн маш нарийн бөгөөд хүнд ажилтай төмөр замчдыг яам тамгын газартай адилтган бүтцийн өөрчлөлт нэрээр битгий бужигнуулаарай. Чиний миний хүн гэж битгий солиорой гэж захих байна.
  
  -90 км төмөр зам барьсан хувийн компани гэж та хэллээ. Энэ бол “Болд төмөр Ерөө гол”-ыг хэлж байна гэж би ойлголоо. Зөв үү?
  
  -Зөв, зөв.
  
  -“Болд төмөр Ерөө гол”-ынхон УИХ-д төлөөлөлтэй болчихлоо, Замын даргыг авахаар зүтгэсэн гэхээр тэдний зүтгүүлсэн хүн нь Төмөр замын шинэ дарга Д.Жигжиднямаа мөн үү. Тэр хүн яаж “Болд төмөр Ерөө гол”-той холбогддог юм бэ?
  
  -Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр янз бүрийн яриа, таавар гардаг. Би тэрхүү мэдээллийн хүрээнд тэгж харж байгаа юм. Д.Жигжиднямааг Тээвэр эрхэлсэн орлогч байх үед Замын-Үүдэд авчраад Монголын вагонд ачих олон улсын дүрэмтэй ачаа Эрээнд “Болд төмөр Ерөө гол”-ын вагонд ачигддаг схем байсан юм. Сүүлдээ УБТЗ-ын биш Эрээний төмөр замынхан вагон хуваарилдаг ачдаг болсон. Эндээс хардлага эхэлсэн юм. Дараа нь үүнийг солих гээд чадаагүй. Ер нь Д.Жигжиднямааг “Болд төмөр Ерөө гол”-той холбоотой гэдгийг саяын томилгооноос гадна өмнө нь явуулж байсан ажлаар нь үндэслэж бичиж, ярьж эхэлсэн байдаг юм. Цаашлаад УБТЗ “Болд төмөр Ерөө гол” гэсэн гадаадын эзэнтэй компанийн төмөр зам болчих вий гэсэн эмзэглэл энэ салбарынханд байгаа.
  
  -Таны эмзэглэл бодитой байх шалтгаан мэргэжлийн бус бидэнд ч харагдаж байна. Яагаад гэхээр “Болд төмөр Ерөө гол”-ын 90 гаруй км төмөр замыг барьчихсан байгаа. Тэр нь цаашаагаа “МТЗ”-ын эзэмшлийн 30-иад км замтай холбогддог. Тэгэхээр “МТЗ”-ын зам бол ерөөсөө л “Болд төмөр Ерөө гол”-ын замыг ашиглахгүйгээр гол замтайгаа холбогдож чаддаггүй тийм нөхцөл байдал үүсчихээд байна?
  
  -Төр салаа замын хувьд эзэмшдэг хэд хэдэн үндэслэл байдаг. Хуульд заасан ач холбогдлоор нь суурь бүтцийн 51 буюу түүнээс дээш хувийг төр эзэмшиж болно гэдэг заалт нь зөвхөн салаа зам дээр хэрэглэх заалт юм. Хил гарч байгаа ба стратегийн орд газар руугаа тавьсан 100 хувь төрийн эзэмшлийн гол замаа ачаа тээврээр дэмжих зорилгоор түүнтэй огтлолцсон салаа замын 51 ба түүнээс дээш хувийг төр эзэмшдэг жишиг улс орнуудад байдаг. “Болд төмөр Ерөө гол”-ын төмөр замаас Төмөртэй орд хүртэл тавьсан 30-аад км төмөр зам нь хуулиараа ч ач холбогдолоороо ч төрийн байх ямар ч үндэслэл байхгүй.
  
  -Гэтэл зууны бүтээн байгуулалт боллоо гээд л өнгөрсөн жил дарга нар очиж тууз хайчлаад байсан шүү дээ.
  
  -Ямар юмны зууны бүтээн байгуулалт байх вэ. Төр эзэмшээд байх ямар ч ач холбогдолгүй зам. Яагаад гэвэл Нэгдүгээрт, тэр замыг тавьсан орд нь улсынх биш. Хоёрдугаарт, энэ зам нь 100 хувь хувийн салаа замаас үргэлжилсэн салаа зам юм. Энэ зам бол тэр ордын эзэд болон “Болд төмөр Ерөө гол” компанийн эзэмшилд байх ёстой төмөр зам юм. Төрд бол нэг төгрөгийн үнэгүй эд.
  
  -“Зууны бүтээн байгуулалт”-ыг хэлээд байна уу?
  
  -Тийм ээ. Тэр ордыг төрийн эзэмшлийнх биш гэж би ойлгож байгаа юм. Хувийн хэвшлийн салаа замаа үргэлжлүүлээд 30-аад км зам тавьчихаад төр түүнийг нь 100 хувь авна гэдэг бол зүгээр л луйвар. УБТЗ-тай огтлолцож байгаа 30 гаруй км зам бол төрд ашигтай, ашиггүй нь огт хамаагүй. Угаасаа манай төр төмөр замынхаа 50 хувийг эзэмшдэг зам руугаа оруулж байгаа салаа замаа тэр тусмаа 100 хувь хувийн хэвшил, гаднынхан эзэмшдэг замаа ашиглуулаад буцаагаад худалдаад авч байгаа нь Монголын төр эзэнгүйн шинж. Хулгайч луйварчдын төлөө үйлчилдэг болчихсон л гэж харж байна. Тэр зам хэнд үнэтэй вэ гэвэл нэгдүгээрт, тухайн замыг тэтгэх ачаа өгч байгаа “Болд төмөр Ерөө гол”-д л ашигтай. Эндээс Монголын төр эзэнгүй болчихсон, луйварчдын гарт хэдийнэ орсныг харж болно.
  
  -Төр эзэмшилдээ авсан гэхээр Монголын төмөр зам компани (МТЗ)-ийн эзэмшилд ирсэн гэсэн үг биз дээ?
  
  -Мэдэхгүй байна. “МТЗ”-аас өөр төрийн мэдлийн төмөр замын компани байхгүй юм чинь тэнд л байгаа байх. Ямар ч байсан дээрх төмөр замыг төр худалдаад авсан гэж хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээс хараад гайхаж сууна.
  
  -“МТЗ”-ын эзэмшилд тэр зам орсон уу гэж асуугаад байгаа нь одоогийн сайд Д.Ганбат тухайн үед “МТЗ”-ын гүйцэтгэх захирлаар нь ажиллаж байсан болохоор ямар нэгэн холбоо байгаа юм болов уу гэж сэтгүүлчийн хардах эрхээ эдлэх гээд л…
  
  -Энэ талаар сайн мэдэхгүй байна. Хэвлэлийн хэмжээнд мэдээлэлтэй л байна. Гэхдээ тэр зам төрд нэг төгрөгийн үнэгүй гэдгийг дахин хэлье. Ямар зорилгоор хэн нь худалдаж авсан юм бол бүү мэд.
  
  -Уг нь тухайн замыг УБТЗ-ын замтай огтолцуулсан бол ашигтай байх байсан уу?
  
  -Салаа зам ер нь ашиггүй байдаг юм. Яагаад гэхээр УБТЗ-ын 50 хувийг л төр эзэмшиж байгаа учраас түүнээс салбарлаж байгаа зам, тэрийгээ ачаа тээврээр дэмжиж явдаг. Түүнээс биш салаа замаас салсан замыг цаашаа үргэлжлүүлээд тавьсан салаа замыг төр нь худалдаж авдаг жишиг дэлхийн түүхэнд байхгүй. Хувийн компанийн тавьсан салаа замаас үргэлжлүүлсэн салаа замыг шүү дээ.
  
  -1949 оны гэрээгээр УБТЗ-ын 50 хувийг Монголын төр эзэмшдэг. Суурь бүтэц нь 100 хувь улсын мэдэлд байхгүй байх нь ямар хор хохиролтой байдаг юм бэ. Хэрвээ 100 хувь төрийн мэдэлд байвал ямар ашигтай байдаг юм бол
  
  -Энгийнээр тайлбарлавал автозамтай адилхан. Дархан, Замын-Үүд рүү явж байгаа автозамын тодорхой хувийг нь хувийн хэвшил эзэмшээд эхэлбэл “Чиний машин явахгүй. Миний машин явна” гэнэ биз. Дээрээс нь, тээврийн хураамж өндөр авна гээд зовооно. Үүнтэй л адилхан. Далайд гарцгүй манайх шиг оронд төмөр зам шиг үндэсний аюулгүй байдалд хамгийн их ач холбогдолтой зүйл байхгүй. Бидний хувьд далайд гарцгүй, манайх өргөн царигтай, хятадууд нарийн царигтай учраас Эрээн хүртэл л явдаг. Ийм учраас уул уурхайн бүтээгдэхүүнээс эхлээд бүх юмаа тэндхийн үнээр өгч байгаа. Дэлхийн зах зээлийн үнээр өгөх ямар ч боломжгүй. Эрээнд очоод ачаагаа буулгасан л бол тэндхийн үнийг дагахаас өөр аргагүй. Нүүрсний үнэ жишээ нь 200 ам.доллар байлаа гэхэд яг тэр үнээр Эрээнд аваачаад зарна гэж хэзээ ч байхгүй.
  
  -Одоо бол Австралиуд нүүрсээ 300 доллараар бид аман дээрээс нь 20 доллараар зарж байна гэж халаглаад байгаа шүү дээ. Ингэхгүйн тулд яах ёстой юм бэ?
  
  -Уурхайн аман дээрээс шууд далайд гарах дэлхийн стандарт гэж бий. Өөрөөр хэлбэл, дэлхийн стандартаар ажилладаг тийм л төмөр замтай болох хэрэгтэй. Ингэхгүй бол сайн чанарын нүүрсээ Эрээний болон уурхайн аман дээрх үнээрээ өгсөөр байх болно. Уг нь Зам тээврийн яаманд Диспитчерийн албыг бий болгосон. Галт тэрэгний хөдөлгөөн зохицуулах зорилгоор. Тэгэхээр энэ алба юу хийх ёстой юм гэхээр Дэлхийн худалдааны байгууллага, Далайд гарцгүй орны дамжин өнгөрөх худалдааны конвенц, Варшавт төвтэй олон улсын төмөр замын холбооны дүрэм журмын дагуу үйл ажиллагаагаа явуулах ёстой. Төмөр замаар хоногт хэчнээн галт тэрэг ямар маршрутаар явуулах, ямар боомтод хүргэх зэргийг сар, жилээр нь аваад тээвэрлэлтийн график гаргах ёстой юм. Манайд хил огтолсон Баянтүмэн, Наушк гээд хоёр гарц байдаг. Тэгэхээр дээрх албаныхан энэ замаар явж байгаа гал тэрэгнүүдийг цаашаа явуулах ямар боломж байна гэдгийг нь график маягаар гаргаж байх ёстой байдаг. Гэтэл суурь бүтэц, тээвэрлэлтээ Оростой 50, 50 хувь эзэмшдэг болохоор хийж чадахгүй байна. Одоо Тавантолгойд олон улсын зэрэглэлийн нарийн царигтай төмөр зам тавьчихвал энэ алба жинхэнэ утгаараа ажиллана.Харамсалтай нь, төмөр замаа ч тавьж чадахгүй улс төр, бизнесийн бүлэглэлийн ашиг сонирхлын хүрээнд л ажиллаж байна. Шинээр сайд болсон хүмүүс нь ч намынхаа болон өөрийнхөө сонгуулиар ажилласан хүнийг цалинтай болгох шат нь төмөр зам болчихоод байна. Хөдөлгөөн зохицуулалтын албанд гэхэд нэг ч мэргэжлийн хүн байдаггүй юм гэсэн. Баахан биеийн тамирын багш, хуульч суудаг гэж би сонссон.
  
  -Суурь бүтцийг 100 хувь эзэмшдэггүй болохоор олон улсын гэрээ конвенцоор хүлээсэн үүргээ биелүүлэхийг Оросоос шаардаж чаддаггүй юм байна гэж ойлгож болох уу?
  
  -Монголоос хойшоо гарч байгаа ачааг монгол вагонд ачаад ч гаргадаггүй юм шдээ.
  
  -Яагаад?
  
  -Оросууд танай вагоныг хүлээж авахгүй гэдэг. Олон улсын гэрээ конвенцоо биелүүлэхийг шаардаж зарга үүсгэлээ гэхэд 50 хувийг эзэмшдэг оросуудаас бас зөвшөөрөл авах шаардлагатай байдаг юм.
  
  -Хэрвээ бид суурь бүтэц, тээвэрлэлтээ 100 хувь эзэмшдэг байсан бол ямар давуу эрхийг эдэлдэг юм. Хууль дүрэмдээ яг юу гэж заасан байдаг юм бол?
  
  -Далайд гарцгүй орны дамжин өн¬гөрөх конвенцийн маш том заалт байдаг. Тэр нь далайд гарцгүй орны галт тэргийг үг дуугүй хүлээж авна. Ингэдээ дотоод тарифаараа тухайн галт тэргийг хүссэн нь боомт руу нь хүргэж өгөх тухай. Варшавт төвтэй олон улсын төмөр замын холбоо бол тухайн улсын вагон, өөрийнхөө ачааг тээвэр¬лээд явахад ямар нэгэн байдлаар саад болохгүй байх зохицуулалтыг хий¬дэг. Варшавт төвтэй төмөр замын хол¬бооны дүрэм, техникийн нөх¬цөлөөр Оросын нутгаар Монголын вагон явахад илүү техникийн нөхцөл шаардах¬гүйгээр өөрсдийн стандартыг шаарддаг. Тэгээд өөрсдийн дотооддоо мөрддөг тарифаар манай ачааг явуулах үүрэгтэй. Суурь бүтцээ 100 хувь төр эзэмшдэг бол ийм сайхан боломжууд байдаг.
  
  -Суурь бүтцээ бүрэн эзэмшдэггүй болохоор Оросуудад монопуульдаг юм байна. Тэгвэл Хятад руу холбогдохын тулд заавал нарийн царигтай төмөр замд бидэнд хэрэг болно. Тавантолгойгоос Хятад руу нарийн царигтай төмөр тавих илүү ашигтай байх нь ээ?
  
  -Тийм. Олон улсын хууль дүрмээр зохицуулаад л цаад боомт руугаа хүрнэ. Манайхан яриад байгаа. Өвөрмонголтой хамтраад төмөр зам тавина гэж. Тэр өртөө бол яг үнэндээ зүгээр уурхай хүртэл Хятадаас оруулж ирэх салаа зам. Өөрөөр хэлбэл, олон улсын хууль дүрмээр зохицуулахгүйгээр орон нутгийн дүрмээр явуулах салаа зам.
  
  -Зам тээвэр, хөгжлийн яамнаас Өвөрмонголын Шилийн гол аймагтай төмөр замын асуудалд хамтран ажиллахаар болсон тухай мэдээлэл гарсан. Энэ нь бидний хүсээд байгаа нүүрсээ Тянжинь боомт руу аваачдаг замын эхлэл нь болох юм биш үү?
  
  -Эсрэгээрээ тэр хүслийг бүрэн хааж байгаа асуудал.
  
  -Яагаад?
  
  -Олон улсын хууль дүрэм, Варшавт төвтэй төмөр замын олон улсын холбооны дүрмээр биш Шилийн гол аймаг, Монгол Улс хоёрын хооронд байгуулсан гэрээний дагуу л явна. Өөрөөр хэлбэл, Зам тээврийн яамны Хөдөлгөөн зохицуулалтын албаар орж зохицуулах нөхцөл бүрдэхгүй. Харин Шилийн гол аймгийн үнээр нүүрсээ хүргэх гэж байгаа маш буруу асуудал.
  
  -Тэгээд яана гэж?
  
  -Урагшаа бүтээгдэхүүнээ гаргах гэж байгаа компаниуд нийлж байгаад олон улсын дүрэм журмаар зохицуулах стратегийн нэг л замтай болох ёстой. Тэр нь 100 хувь төрийн мэдэлд байх ёстой. Тэр замаасаа уурхайнууд руугаа салаа зам тавих эсэх нь тэдний өөрсдийнх нь асуудал. Тэгж байж төмөр замын ачаа, тээвэрлэлт олон улсын хууль дүрмийн дагуу явна. Ингэхгүйгээр Өвөрмонголын Шилийн гол аймагтай гэрээ хийгээд хил гарсан мухар замыг оруулах нь буруу. Энэ нь Шилийн гол аймаг руу бүтээгдэхүүнээ гаргадаг салаа замтай болж буйгаас өөрцгүй. Миний хувьд үүнийг битгий хийгээсэй гэж маш их мөрөөдөж, санаа тавьж байна. Хэрвээ энэ замыг баривал Говь-Алтайгаас Өвөрмонголын нэг аймагтай нийлсэн замтай болно. Хөшөөтөөс бас л Өвөрмонголын салаа мухар зам бий болно. Тэр нь цааш явсаар Дорнод, Сүхбаатар гээд олон салаа замтай болно. Үр дүнд нь бид дэлхийн зах зээлд хэзээ ч гарахгүй. Өвөрмонголын нэг, нэг аймгийн үнээр арилждаг тогтолцоотой болох эхлэлийг нээж өгнө. Тиймээс хилээр бүтээгдэхүүнээ гаргадаг хувь, хувьсгалын хүмүүс бүгдээрээ нийлээд ганцхан суурь бүтэц нь төрийнх байх стратегийн нэг замтай болох хэрэгтэй.
  
  -Нүүрсний үнэ 300 доллар байсан ч хамаарахгүй гэсэн үг үү?
  
  -Дэлхийн зах зээлийн үнэ 1000 ам.доллар хүрсэн ч Шилийн гол аймгийн үнээр л зарсаар байх болно.
  
  -Таны хэлдэг “Тавантолгой анхдагч уу, төмөр зам анхдагч уу” гэдгийн учир ийм байх нь ээ.
  
  -Төмөр замгүй бол мянган сайхан орд газартай байгаад нэмэр байхгүй. Тэр орд газрыг үнэд хүргэх зүйл нь ерөөсөө л төмөр зам.
  
  Ярилцсан: С.Гандөл, С.Ононтуул
• 
  Б.Явууцагаан: Европт фэшн шоугаа зохион байгуулахыг зорьж байна
  2016 оны 10 сарын 10
  Бямбажавын Явууцагаан. Загвар зохион бүтээгч энэ бүсгүйн нэр элэг нэгт монголчуудад нь шинэ содон сонсогдож магадгүй. Харин тэрээр Японд өөрийн гэсэн нэр хүнд, байр суурийг олж чаджээ. Түүний “Picasso & Japonismo” цуглуулга нь япончуудын анхаарлыг та­таж, богино хугацаанд олон арван худалдан авагчтай болсон байна. Пабло Пикассог шүтэн биширдэг учраас тэрээр энэхүү агуу зураачийн олон талт бүтээлүүдээс санаа сэдэл авч өөрийн заг­варуудаа гаргасан гэдэг. Одоо Токио хотын Шинжикү, Шибуяа дүүргүүдийн тансаг зэрэглэлийн үнэтэй хувцас худалдаалдаг хэд хэдэн дэл­гүүрт монгол дизайнер Б.Явуу­цагааны улирлын болон кимоно цуглуулга худалдаалагдаж байгаа. Ийнхүү монгол бүсгүй япон үндэсний хувцас кимонод эрс зоригтой шинэчлэл хийн, орчин үеийн өнгө аясыг уламжлалт хэв маяг, тансаг чамин хийцтэй хослуулсан “ Yavuu” брэндийг гаргажээ. Тэрээр энэ сарын 21-нд “YAVUU SS17” буюу “ Yavuu” брэндийн 2017 оны хавар, зуны загварын фэшн шоугаа зохион байгуулахаар эх орондоо ирээд байгаа юм. Монголдоо анх удаа зохион байгуулах гэж байгаа энэхүү фэшн шоуных нь талаар болон “ Yavuu” брэндийнх нь тухай дизайнер Б.Явууцагаантай ярилцсанаа хүргэж байна.
  
  -Японы загварын зах зээлд монгол бүсгүй хэрхэн хөл тавив. Уламжлал, ёс жаяг, дэг журмаа хатуу барим­талдаг тэр ертөнцөд хүлээн зөвшөөрөгдөнө гэдэг мэдээж амаргүй байсан байж таарна?
  -Би Баянхонгор аймагт төрж өссөн. Бүр багаасаа л дунд сургуульд сурч байхдаа хувцас дизайны чиглэлээр явсан. “Үнсгэлжин” наадамд хоёр жил дараалан оролцож байлаа. Ингээд сонирхлоо дагаад “Урлах эрдэм” дээд сургуульд элсэн суралцсан. Ес, аравдугаар ангид байх үед маань Японы телевизийн олон ангит “Ошин” кино гардаг байлаа. Тэр киног их үздэг байсан маань Япон явах хүсэл эрмэлзэлтэй болгосон. Оюутан байх үед миний үеийнхэн гадагшаа их явж байсан. Тиймээс сонирхлоо дагаад хичээлийнхээ хажуугаар япон хэл бие дааж сурсан. Тэгж байгаад л Япон явах боломж олдсон доо. Японд амьдраад 12 жил болох гэж байна. Японы Вантан дизайны институтэд суралцаж, тэндээ мастер хамгаалсан. Японд дээд сургууль төгссөн хүмүүс өөрийн брэндээ байгуулаад мастер хамгаалдаг. Би ч гэсэн тэр дагуу л өөрийн брэндээрээ дипломоо хамгаалсан. Ингээд 2013 онд “Mercedes-Benz Fashion Week Tokyo” загварын шоунд анх оролцож байлаа.
  -Кимоног зоригтой өөр­чилсөн загварууд тань олны анхаарлыг их татсан гэж сонссон?
  -Тийм. Кимоног нэлээд судалсны үндсэн дээр өөрчлөх гэж оролдож эхэлсэн. Японд анх очоод кимоно өмсөж үзээд л, дугуйлан сэкцэд нь яваад л. Кимоногийн урлагийг нь судалж, үйлдвэрлэлийг нь ч сонирхсон. Материалыг нь мөн судалсан. Судлах тусам улам сонирхолтой болоод байсан л даа. Ингээд кимоногоороо дипломоо хамгаалсан. Кимо­ногийн материалыг европ хувцас руу оруулах нь гэдэг сэдвээр дипломоо хамгаалсан. Тэрнээс хойш одоо болтол кимоногоо хаяагүй. Кимоно бол хэдэн зуун жилийн түүхтэй. Судлаад барагдахгүй.
  -Хараад байхад Японд минималист загварууд ши­нэч­лэл авчраад байх шиг санагддаг. Өөрийн чинь заг­варууд бас тийм. Жижигхэн чамин деталиудтай?
  -Манай брэнд асишн коллекц гээд энгийн, өдөр тутмын хувцас юм. Масст зориулагдсан хувцас гэж болно. Харин кимоно бол цорын ганц хувь зарагддаг. Зөвхөн захиалгаар хийдэг. Би ийм хоёр чиглэлээр ажилладаг. Япон кимоног өмсөх маш хэцүү. Ганцаараа өмсч болдоггүй тийм хувцас. Би кимоногийн энэ байдлыг өөрчилж орчин үедээ зохицсон загвар оруулсан. Гэхдээ хэтэрхий задгай биш, тэгээд бас албаны стилийг гаргаж ирсэн. Япон хүмүүс маш даруухан. Нэг их чамин, хэт задгай хувцас өмсдөггүй. Үүнд нь зохицуулсан. Нөгөө талаар кимононы маш ихэмсэг, чамин загварыг нь хадгалсан. Тиймээс япончууд миний загваруудыг их сайн хүлээж авсан. Тэгээд л захиалагчдын маань тоо огцом өссөн дөө. Асишн коллекциос илүү кимоногийн захиалагчид маань нэмэгдээд байгаа.
  -Япончуудад өөрийн загвар, брэндээ хүлээн зөв­шөө­­­рүүлэхэд мэдээж бэрх­шээл тулгарч байсан байх. Шантарч байв уу?
  -Одоо ч гэсэн бэрхшээл байна. Яахав одоо бол тодор­хой хэмжээнд танигдлаа. Анх эхэлж байхад зөндөө бэрхшээл байсан. Японд ганцаараа очсон жаахан оюутан л байсан. Ганцаараа давхисаар байгаад л энэ хүрлээ. Тэндэхийн том үйлд­вэрүүд мөнгө төгрөггүй хүнтэй харилцахгүй. Хэн нь мэдэгдэхгүй нэг оюутан гүй­гээд байхаар харьцдаггүй юм билээ. Тэр их хэцүү байсан.
  -Тэдэнд яаж тоогдсон бэ?
  -Загвараа бариад л уйгагүй гүйгээд байсан. Би ийм загварын шоунд оролцсон юм гээд л танилцуулна. Гэхдээ япон хүмүүс нэг удаа уулзаад хүлээж авдаггүй. Угаасаа хаана ч тийм байдаг байх. Тэд орлого, ашгаа л бодно. Манайх энэ хүнтэй хамтарвал ямар ашиг байна л гэж харна. Тийм учраас эхний нэг жил бол хүн хүлээж аваагүй ээ. Хоёр дахь жилээсээ би ийм үзэсгэлэн хийсэн, одоо тэд дэх үзэсгэлэнгээ хийж байна аа гээд гүйгээд явсан чинь “Аан, энэ чинь бас уйгагүй яваад байна. Энэ хүнд итгэж болох юм байна” гээд арай өөрөөр хандах болсон. Япончуудын итгэлийг нь олно гэдэг хэцүү. Тэгээд бага багаар л мацсан даа. Кимоногийн нийгэмлэг ч гэсэн эхэндээ “За, дандаа л ийм хүмүүс ирж байдаг юм” гэсэн байдлаар хүлээж авсан Тэгээд би 2013 онд болсон шоундаа тэднийг урьсан. Шоуг минь ирж үзээд маш том үнэлгээ өгсөн. Ямар өөр юм бэ. Энгийн юм шиг мөртлөө чамин, яг япон хүний стилийг хадгалсан, хаана ч өмсөхөөр глобал загвар гаргаад ирлээ гэсэн. Тэрнээс хойш Кимоно нийгэмлэгийнхэн намайг дэмжиж ажилласан. Одоо дөрөв дэх жилдээ хамтарч ажиллаж байна. Сая бас би Кимоногийн нийгэмлэгийн захиралд Монголд шоугаа хийх гэж байна, та дэмжээч ээ гэсэн. “Аравдугаар сард Монголд шоугаа хийнэ. Та очоорой” гэхэд “Аан, тийм үү” гээд л өнгөрсөн. Тэгээд дараа нь би Монголд ирээд бүх юмаа бэлдээд, төлөвлөгөөгөө гаргачихаад бариад очсон. Тэгсэн чинь их сайхан хүлээж авсан. Чи чинь харин ямар хөдөлгөөнтэй нөхөр вэ гэсэн шүү.
  -Монголдоо анхны фэшн шоугаа зохион байгуулах гэж байна. Шоуны онцлог юу байх бол оо?
  -Энэ удаа би монголчууддаа кимоног танилцуулахыг зорьж байна. Японы Кимоногийн нийгэмлэгтэй хамтраад үзэсгэлэн гаргана. Уг нийгэмлэгийн захирал нь ирнэ. Манай монголчууд кимоног жинхэнэ утгаар мэдэрч, таниасай гэж хүсч байгаа. Япондоо бол кимоно 20-30 сая, бүр 50 саяын үнэтэй байдаг. Тийм кимоног фэшн шоуныхаа үеэр нээгдэх үзэсгэлэндээ тавина. Мөн энэ үзэсгэлэнгийн үеэр кимоног хэрхэн хийдэг талаар маш ховор сонин бичлэгийг үзүүлнэ. Манайхан кимоно гэхээр их үнэтэй л гэж яриад байдаг. Ийм нарийн чимхлүүр ажилтай юм байна гэдгийг нь хараг. Дээрээс нь миний фэшн шоуг үзээд ийм хувцасыг ийм болгоод өмсч болох юм байна гэдгийг мэдэрнэ. Кимоног сайн мэдэхгүй хүн миний европ загварын хувцаснуудыг хараад “Зүгээр байдаг л хувцас, байдаг л загвар байна” гэж харж магадгүй. Жинхэнэ кимоногоо үзэсгэлэнгээс харчихаад, дараа нь шоуг үзэх юм бол тухайн хүний ойлголт, мэдлэг нь өөр болчихсон болохоор хүлээлт нь ондоо байх болов уу гэж бодож байна. Фэшн шоунд маань эхлээд миний асишн коллекциуд явна. Дараа нь кимоно коллекциуд маань явна. Ийм хоёр хэсэгтэй.
  -Кимоног европ загварт оруулсан шигээ монгол үндэсний хувцсаа шинэчлэх бодол бий юү?
  -Энэ удаагийн фэшн шоугаараа монголчууддаа зориулаад сонирхуулах маягаар кимоног монгол дээлний загвартай хослуулсан загвараа толилуулна. Манай монголчууд Цагаан сар, наадмаар дээлээ их өмсдөг. Дээлний хэрэглээ их өргөжиж, үндэсний хувцсаа өмсөх дуртай болсон байна. Цаашид үндэснийхээ хувцсыг судална. Үзэсгэлэн болгон дээрээ Монголынхоо ястнуудын дээл хувцасны үзэсгэлэнг гаргах санаа бий. Тэгэхдээ зүгээр нэг үзэсгэлэн биш үүх түүхтэй нь холбож хийе гэж бодож байгаа.
  -Таны европ загварууд хэр эрэлттэй байгаа вэ. Барууны ертөнц кимоног хэр сонирхдог юм бол?
  -Парист нэг япон залуу байдаг. Тэр кимоногоор загвар хийдэг. Тэр залуу маш мундаг яваа. Европыг давамгайлж байсан. Сүүлийн үед эрч нь жаахан буурч байгаа. Харин миний загвар бол шинэлэг. Гэхдээ тийм айхтар авангард биш зүгээр энгийн загварууд байгаа. Жаахан чамин хийц, оруулгануудтай. Энэ бол япон стиль л дээ.
  -Цаашид баруунд өөрийн брэндээ гаргах уу?
  -Европ руу гарах санаа байгаа. Дараагийн коллекшн шоугаа хаана хийх вэ гээд судлаад л байгаа. Одоо бол Европт нэг фэшн шоу хийхэд хангалттай гэж бодож байна. Би өмнө нь өөрийгөө голоод байсан юм. Гэнэт гарч болохгүй. Маркетингаа судлах ёстой. Барууныхан бол өөрсдийнхөө загварт сэтгэл ханачихсан. Европ хүмүүсийн сэтгэлд баргийн загвар таалагддаггүй. Тэд зүгээр л үзээд өнгөрчихдөг. Тийм баймааргүй байгаа юм. Нэгэнт л зардал мөнгө гаргаж байгаа юм чинь Европын бүх хүн сонирхохоор загвар хиймээр санагддаг. Тийм учраас миний туршлага бага байна. Эхлээд Монголдоо танигдъя. Японд тодорхой хэмжээнд танигдлаа. Алхам алхмаар, шат шатаар л өгсөнө дөө.
  -Үндэснийх нь хувцсыг эвдээд европтой холбоод л, бүр монгол дээлтэй холиод загвар гаргаад ирэхээр япончууд хэр хүлээж авч байна?
  -Япончууд дунд дургүй хүн байна. Тэд кимоног хамаагүй эвдлээ гээд намайг шүүмжилнэ. Тэр тусмаа гадаад хүн үндэснийх нь хувцасаар оролдохоор аргагүй л дээ. Гэхдээ манай брэнд захиалга ихтэй. Би өөрийнхөө зорьсноороо л, загваруудаа хамгаалаад л явсан. Эхлээд даавуу талаасаа, өөрөөр хэлбэл материал нь европ хувцастай тохирохгүй ээ гэдэг байсан. Кимоногийн материал бол уналттай материал. Угаасаа дээр үеэс кимоног гараар оёдог байсан. Одоо ч гараар оёдог. Тиймээс наад оролдлого чинь бүтэхгүй ээ гээд багш нартаа зэмлүүлсэн. Гэхдээ би шантраагүй. Кимоног нь эвдээд жакет, өмд болгоод гаргаад ирсэн. Яахав материал нь жаахан сунах гээд байдаг талтай. Гэхдээ цаашид сайж­руулна. Илүү сайн болгож хийнэ. Кимононы материалын өргөн ердөө 35 см байдаг. Дээр үеэс л ийм стандарттай. Тэр хэмжээг эвдэх санаатай байна. Би өөрийн оригнал даавууг хийлгэнэ гэж бодож байгаа.
• 
  Д.Гантулга: Улстөрчид ийм арчаагүй байж болохгүй. Эр зоригтой, шийдэмгий байх ёстой
  2016 оны 10 сарын 03
  УИХ-ын гишүүн Д.Гантулгатай ярилцлаа.
  
  -Шинээр бүрэлдсэн парламентын хамгийн залуу гишүүн нь та. Таны намтрыг уншихад 1987 онд төрсөн гэж байсан. Яагаад ийм залуудаа УИХ-д нэр дэвших шийдвэр гаргасан юм бэ?
  -Монгол Улсын долоо дахь удаагийн парламентын сонгууль болж өнгөрлөө. Долоон удаагийн УИХ-ын сонгуулийн нийт хугацааг авч үзвэл хамгийн залуудаа сонгогдож байсан нь Д.Батбаатар гэж хүн бий. Д.Батбаатар гишүүн 1992 онд 28 настай байхдаа Налайх дүүргээс сонгогдож байсан юм билээ. Хоёр дахь тохиолдол нь би болж байна. Удахгүй 29 нас хүрнэ. Залуу хүн улс төрд орох шаардлагатай гэж би боддог. Яагаад гэвэл, нэгдүгээрт, Монгол Улс залуучуудын орон. Хоёрдугаарт, улс төрд залуучуудын оролцоо харьцангуй бага байна. Орон нутагт ажиллаж, иргэдтэй уулзалт хийхэд ихэвчлэн төрийн албан хаагчид, эсвэл ахмадууд л ирдэг. Төрийн албан хаагчид, ахмадуудтай уулзана гэдэг чинь тэдний асуудал л яригдана гэсэн үг. Харин залуучууд асуудал ярьдаггүй, уулзалтад оролцдоггүй болохоор өөрсдийг нь хамгаалах, өөрсдөд нь чиглэсэн, эрх ашигт нь нийцсэн бодлого төдийлөн гардаггүй юм. Тиймээс залуучуудын дуу хоолой болж, тэдний үгийг төрд хүргэх төлөөлөл зайлшгүй хэрэгтэй байна. Тэр утгаараа УИХ-д нэр дэвших шийдвэр гаргасан.
  -УИХ-ын гишүүнээр сонгогдохоос өмнөх ажлын туршлагаасаа хуваалцвал?
  -Миний хувьд зургаан жилийн өмнө МАН-ыг сонгон элсч, хөгжил шинэчлэлийн төлөө дуу хоолойгоо хүргэе гэж намын боловсон хүчний хамгийн залуу байгууллага болох Оюутны холбооны ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон. Оюутны холбооны ерөн­хий­лөгчөөр ажиллаж байх хугацаандаа мөн хамгийн залуудаа намын Удирдах зөвлөлд сонгогдсон хүн болсон. Мөн Монгол Улсын Шадар сайдын зөвлөхөөр ажиллаж байсан. Ингээд 2016 оны УИХ-ын сонгуулийн тойрог хуваагдахад Хэнтий аймагт буюу УИХ-ын сонгуулийн 42 дугаар тойрогт нэр дэвшихээр болсон.
  -42 дугаар тойргийг яагаад сонгосон юм бэ?
  -Хэнтий аймгийн Мөрөн сум 42 дугаар тойрогт хамаарч байсан. Мөрөн суманд би төрж, өссөн. Манай ээж мөн адил тус сумын уугуул хүн. Мөрөнгийн наад талд оршдог Жаргалтхаан сум манай аавын төрсөн нутаг. Хэнтий аймгийн төвд дунд сургуулиа төгссөн. Төрсөн гэр маань хөдөө байдаг байсан учраас 5-10 дугаар анги хүртлээ хамаатан садан, найз нөхөд гээд 20 гаруй айлаар амьдарч байсан. Хүүхэд байхдаа хүүхдийн байгууллага, оюутан болоод оюутны байгууллага удирдаж ирсэн. Хожмоо нутгийнхаа Оюутан залуучуудын холбооны ерөнхийлөгч болоод одоог хүртэл ажиллаж байна. Тиймээс төрсөн нутаг Хэнтий аймгийн ард иргэд надад итгэл хүлээлгэнэ гэдэгт итгэн 42 дугаар тойрогт нэр дэвшсэн.
  -Сонгуульд нэр дэвшигчдээ тодруулах, тэр дундаа тойрог хуваарилах үед нам дотор багагүй маргаан, өрсөлдөөн үүсдэг. Тэр тусмаа том намаас залуучууд тойрогт хуваарилагдана гэдэг бол тун хэцүү. Таны дэвшсэн 42 дугаар тойрогт УИХ-ын гишүүн асан Н.Ганбямба нэр дэвшинэ гэж байсан ч тийм зүйл болоогүй. Ямар үйл явдал болоод Н.Ганбямба биш та дэвшихээр болсон юм бэ?
  -Нэгдүгээрт, улс төр өөрөө өрсөл­дөөн. Хоёрдугаарт, нэр дэвшүү­лэх­дээ намаас тухайн хүн ялалт байгуулах боломжтой юу гэдгийг хардаг. 42 дугаар тойрогт АН-аас нэр дэвшсэн, Хэнтий аймгийн Засаг дарга асан Ж.Оюунбаатарын рейтинг харьцангуй өндөр, ялалт байгуулах хамгийн өндөр магадлалтай хүн байсан. Энэ хүнтэй эн зэрэгцэх хэмжээнд өрсөлдөх хүн хэн байх вэ гэдэг дээр манай намынхан ярилцсан. Түүнээс гадна би намын Удирдах зөвлөлд ”Нийгэм шинэ үе, залуу хүмүүсийг хүсч байна. 42 дугаар тойрогт ялах боломж надад байна. Ялалт байгуулахын төлөө ажиллахаас гадна Д.Гантулга гэж эгэл жирийн малчин айлаас гаралтай, янз бүрийн бизнест холбогдоогүй, нэр цэвэр залууг МАН нэр дэвшүүлснээрээ нийгмийн дэмжлэг авах бололцоо бүрдэнэ. Тийм учраас УИХ-ын 42 дугаар тойрогт намайг дэвшүүлж өгнө үү” хэмээн хүсэлт гаргасан. Харин гаргасан саналыг маань намын Удирдах зөвлөл хүлээн авч 100 хувь дэмжсэн. Н.Ганбямба дарга нэрээ татаж, залуу, эрч хүчтэй хүн нэр дэвших санал гаргаж байгаад баяртай байгаагаа илэрхийлсэн.
  -Таныг айлын бага гэж сонссон юм байна. УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоход гэр бүлийнхэн тань танаар бахархсан байх?
  -Гэр бүлийнхэн, найз нөхөд маань бүх талаараа тусалж, дэмжсэн. Эхнэр хүүхэдтэй. Аав маань малчин. Харин ээж маань тэтгэвэрт гарсан. Насаараа сум нэгдлийн бага эмч хийсэн хүн. Эцэг, эхээс зургуулаа. Би айлын бага. Ер нь их өнөр өтгөн айл байдаг.
  -УИХ-ын гишүүнээр сонгогдоод гурван сар орчим болж байна. Шинээр сонгогдсон гишүүд, тэр дундаа залуу гишүүдийн үгийг үл тоодог, элэг барьдаг зүйл ажиглагддаг. Танд тийм зүйл тохиолдож байв уу?
  -Намайг элэг барихгүй байх аа. 2006 онд Үндэсний шилдэг уран илтгэгч болж байлаа. Нэгдүгээр курст байхдаа ”Монголын лектор” төвд багш болж, улстөрчдийн хэлэх үгийг бэлдэж, зааж, зөвлөж, хөгжүүлэх ажил хийдэг байсан. 2008 оноос улс төрийн сонгууль дээр ажилласан. МАН бол харьцангуй ёс зүйтэй нам. Чи хэдэн настай вэ биш улс төрд ямар амжилт гаргасан бэ гэж ярьдаг. Удирдах зөвлөлийн гишүүн бол Удирдах зөвлөлийн гишүүн. Хашиж байгаа албан тушаал, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдлаараа л явдаг байх.
  -Эрх баригч хүчний гишүүн бо­лохоор үгийг тань үл тоосон байдал гарахгүй байгаа байх. Сөрөг хүчний гишүүн байсан бол өөр байх л даа.
  -АН төр барьж чаддагүй юм байна, МАН харин жагсч чаддаггүй юм байна гэж ярьдаг. Түүн шиг АН бол маш сайн сөрөг хүчин ш дээ. Цаашдаа ч тийм байх биз. Сөрөг хүчин сайн ажиллаж байж бодлого зөв гардаг. Сайн сөрөг хүчин байна гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Түүнээс гадна ард түмэн өнгөрсөн дөрвөн жилийн хугацаанд ажилласан эрх баригчдад тохирох дүнг нь тавьсан. Эдийн засгийн хямралаас гадна улс төрд ч гэсэн хямрал бий болсон. Нэг нэгнийгээ хавчсан, дарангуйлсан, үл тоосон байдал газар авсан шүү дээ. Энэ бүхнээс харахад МАН ч гэсэн зөв ажиллах ёстой.
  -Танай намын Бага хурал хэзээ болох вэ?
  -Орон нутгийн сонгуулийн дараа болно.
  -Бага хурлаар ямар асуудлуудыг хэлэлцэх бол?
  -Ерөнхий нарийн бичгийн даргаа жинхэлнэ. Мөн нарийн бичгийн дарга нараа шинэчилж, солино. Бага хурлын гишүүдээс төрийн албанд очсон бол нам, төр хоёр тусдаа байх ёстой гэсэн логикоор заримыг нь чөлөөлж, томилох ажлууд байгаа.
  -Одоо Ерөнхий нарийн бичгийн даргын үүрэг гүйцэтгэгч Д.Амарбаясгаланг жинхэлнэ гэсэн үг үү?
  -Одоогийн байдлаар бодлого тийм байгаа. Гэхдээ орон нутгийн сонгуулийн үр дүн нөлөөлөх байх.
  -Орон нутгийн сонгуульд хэр ач холбогдол өгч ажиллаж байгаа вэ?
  -Хэд хоногоос аймгуудаар явна. МАН орон нутгийн сонгуульд ялах ёстой. Монгол Улс нэг улс хэрнээ орон нутгийнхан нь толгой мэдэж, түүнээс болж зөрчил, маргаан их гардаг. Үндэсний хэмжээнд явж байгаа бодлогоо унагаадаг. Орон нутгийн­хантайгаа ойлголцож чадахгүй бол ажил урагшлахгүй. Тийм учраас ялалт байгуулсан улс төрийн хүчинд бүх эрхийг нь өгөөд, дээрээс нь хариуц­лагаа тооцоод явах нь зөв юм. Тэгэхгүй АН орон нутагт ялчихвал дөрвөн жилийн дараа юу гэж тайлбарлах вэ. Ажил яваагүй нь АН, МАН хоёр ойл­голцоогүйгээс болсон гэх үү.
  -Та эдийн засагч мэргэжилтэй хүн. Төсвийн тодотгол дээр байр сууриа илэрхийлээч?
  -Орлогын эх үүсвэр нь тодорхойгүй атлаа зарлага нь тодорхой төсөв батлагдлаа. Дөрвөн их наяд төгрөгийн зардалтай. Тэгсэн хэрнээ Засгийн газраас оруулж ирсэн татвар нэмэх, зардлаа танах зэрэг саналуудыг бүгдийг нь болиулсан. Орлого олох эх үүсвэр нь тодорхойгүй байхад Засгийн газар яаж ажиллах юм бэ. Өр тавих уу, зээл авах уу, том төсөл хөтөлбөрүүдээ хөдөлгөх үү гээд шийдэхэд их амаргүй байдалд орчихоод байна. Засгийн газар сайн ажиллаад, оновчтой шийдвэр гаргаж чадна гэж найдаж байгаа. Гэхдээ зарчмын хувьд бид маш сайн бодох ёстой. Орлого тодорхойгүй, зарлагаа баталсан нь логикийн хувьд маш буруу зүйл ш дээ. Тэгэхээр орлогоо бүрдүүлэх, татварын зөв механизм бий болгох хэрэгтэй. Жишээлбэл, их орлоготой хүмүүсээс илүү татвар авах санал оруулж ирсэн. Энэ байж болох л хувилбар байсан. Ийм зүйлүүдээ цаашид хийж, ажиллах ёстой.
  -Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрийн тухайд юу хэлэх вэ?
  -Засгийн газрын мөрийн хөтөл­бөрийг сайн гэж дүгнэж байгаа. Ирэх дөрвөн жилийн болон урт хуга­цааны хөгжлийн том зургуудаа харж боловсруулсан. МАН-ын сонгуульд дэвшүүлж оролцсон мөрийн хөтөл­бөрийн 90 хувь орсон байгаа. Тэгэхээр хөгжлийн бодитой зураг гарах болов уу гэж бодож байна.
  -Эдийн засаг хүнд байгааг бүгд ярьж байна. Сайжруулах, тогтворжуулах гаргалгаа юу байна вэ?
  -Том төслүүдээ хөдөлгөх. Хөрөнгө нь, хөрөнгө оруулагч нь, санхүү нь, санхүүжүүлэгч нь тодорхой, ТЭЗҮ-ээ хийчихсэн маш олон төсөл бэлэн байж байна. Төр зөвшөөрвөл ажил нь эхлэхэд бэлэн. Монголд мөнгө орж ирэх бололцоо байна. Жишээлбэл, Өмнөговь аймагт цахилгаан станцын гурван том төсөл байна. Аль нэг нь л хөдөлнө. Гурвууланг нь хэрэгжүүлнэ гэж байхгүй шүү дээ. Гэтэл нэгийг нь хэрэгжүүлэх гэхээр үлдсэн хоёр нь гацаадаг. Улс төрийн лоббиноос болж. Ерөнхий сайд болон улстөрчдөөс хүсч байгаа ганц зүйл бол, эр зориг гаргаад аль нэгийг нь л хэрэгжүүл. Нөгөө хоёроос нь уучлал гуйгаад, унагаа. Эр зоригтой байх гэж л улстөрч болсон юм байгаа биз дээ. Зоригтойгоор шийдэх гэж л улс төрд орж ирсэн биз дээ. Гэтэл одоо бүгдэд таалагдах гээд ямар ч төслийг хөдөлгөхгүй байна. Тэгсэн атлаа аль нь хэрэгждэггүй. Ийм арчаагүй төр байж болохгүй. Шийдэл гаргадаг төр байх ёстой. Бүх асуудлыг шийдэж чадахгүй гэдгээ бас хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Өнгөрсөн дөрвөн жилийг л харчих. Нарийн төмөр зам тавих уу, өргөнийг тавих уу гэж хоёр талд хэрэлдсээр байгаад шийдэж чадаагүй. Аль алинд нь сул, давуу тал байгаа. Бүгдийнх нь сул талыг яриад л шийдээд явах ёстой. Улс төрчид зоригтой, зоримог, шийдэмгий байх ёстой.
  -Шийдэл олоод ”Стэнд бай” хөтөлбөрт хамрагдах гээд л байх шиг байна?
  -”Стэнд бай” хөтөлбөрт хамрагдвал тодорхой хэмжээний мөнгө орж ирэх байх. Гэхдээ энэ хөтөлбөрт хамрагдвал зарим зүйлүүд хязгаарлагдмал бол­но. Жишээлбэл, энэ зардлаа тана, үүний­гээ хас, тэр хөтөлбөрөө хий гээд бидэнд шууд зааж эхэлнэ шүү дээ. Хэрвээ тэгвэл улс төрийн эрсдэлийг нь бид хүлээж чадах уу. Иргэдэд өгч байгаа хавтгайрсан халамжаа бүгдийг нь боль гэнэ ш дээ. Мөнгө өгч байгаа хүмүүс зүгээр орхичихгүй. Харин улс төрийнхний, иргэдийн хүсээгүй зүйлүүдийг хийнэ. Түүнийг нь бид хүлээн аваад хийж чадах уу гэдгээ бодох ёстой. Гэхдээ энэ бол цор ганц гарц биш гэдгээ хүлээн зөвшөөрөөд өөр арга хэрэгжүүлэх бололцоог олох хэрэгтэй.
• 
  ”Монгол хүний нэр төрөө эрхэмлэдэг сэтгэл зүй хэл сурахад их дөхөмтэй байдаг”
  2016 оны 9 сарын 28
  “Сондор хилэн” төвийн багш, захирал С.Төмөрбат: Монгол хүний нэр төрөө эрхэмлэдэг сэтгэл зүй хэл сурахад их дөхөмтэй байдаг
  
  Бидний дунд англи хэл сурах гэж оролдоод удаа дараа бүтэлгүйтсэн, өөрийгөө авьяас чадваргүй хэмээн голж шантарч яваа хүн хичнээн их байдгийг таашгүй. Тэдгээр хүмүүст “Нэг сарын хугацаанд англи хэлний дүрэм, цагууд, яриаг маш цэгцтэй сайн зааж сургаад зогсохгүй ямар ч залхуу, тогтож сууж чаддаггүй хүнийг сургаж дөнгөдөг гэнэ” гэх яриа итгэмээргүй “даажигнал” ч юм шиг санагдаж болох. Гэхдээ олны үг ортой гэдэг. “Сондор хилэн” төвийн захирал, С.Төмөрбат багш дээрх сургалтыг явуулдаг бөгөөд үр дүн нь маш сайн гарч байгааг дуулаад эрхгүй сониучирхлаа. Англи хэл сурахыг хүсдэг ч зөв арга барилаа олоогүй, өөрийгөө бүрэн дайчилж чаддаггүй олон хүнд бидний яриа хэрэг болох болов уу. Хэвлэл мэдээллээр төдий л сурталчилгаа хийдэггүй тэдний хувьд төгсөгчдийн сэтгэгдэл, аман яриа хамгийн хүчтэй “PR”. Харин сайн сургаж чаддагийнх нь баталгаа нь хэд хэдэн зузаан хавтас дүүрэн төгсөгчдийн талархсан, санаанд оромгүйгээр англи хэл сурсан тухай гараар бичсэн сэтгэгдлүүд аж.
  -Хэд хэдэн сургалт дамжсан ч англи хэл сурсангүй гэх хүмүүс олон байдаг. Харин хүнийг өөрийн эрхгүй мэрийлттэй болгож, үр дүнтэй сайн сургаж байгаа эрчимжүүлсэн сургалтын хөтөлбөрийг боловсруулахад таны олж харсан, үндэслэсэн зүйл юу байв?
  -Миний хувьд 1995 онд их сургуулиа төгссөнөөс хойш багш хүн хаана ажиллаж болох тэр бүх газарт ажиллаж байсан. Тэгэхдээ нэг жил англи хэл үзсэн хүн, 10 жил хэл үзсэн бүр их сургуулиа төгсөөд ирсэн хүмүүс яг адилхан түвшинд байгаатай олон удаа таарч байлаа. ЕБС-ийн дунд ангиасаа англи хэл үзэж, их сургуульд бас 3-4 жил үзсэн хэрнээ санал бодлоо энгийн түвшинд илэрхийлж чадахгүй, шалгалт авахад хангалттай дүн өгч чаддаггүй.Англи хэл сурсан ч биш сураагүй ч биш хоёрын хооронд байгаа иймэрхүү хүмүүст зориулж, нэг сарын эрчимжүүлсэн тусгай хөтөлбөр боловсруулаад 2006 оны 2 дугаар сард сургалтын төвөө байгуулж байлаа.
  Тухайн үед эргэлзээ төрж байсан ч сургалтаа явуулаад ирэхэд гайхмаар үр дүн харагдсан. Нууц нь юу байв гээд эргээд бодохоор хүмүүсийн хэрэгцээ шаардлага хамгийн гол хүчин зүйл болж өгсөн байдаг. ЕБС , их сургуульд хүүхдүүд зөвхөн англи хэл гэдэг хичээл үзэхгүй. Маш олон хичээл үзэж, өөр өөр шалгалтууд өгнө. Англи хэл түүнийх нь нэг л хэсэг. Харин миний оюутнууд англи хэл сурахгүй бол болохгүй нь гэдгийг эд эсээрээ мэдэрчихсэн, хоолойн дээр нь тулчихсан хүмүүс байдаг. “Би 2500 долларын ажилд ормоор байна. Гэтэл 20 настай охин миний урдуур орчихлоо. Тэр надаас англи хэлээрээ л илүү” гэдэг. Тэр хүн сурах агуу их хүсэлтэй, харин би чин сэтгэлээсээ заагаад өгье гэсэн хүсэлтэй. Энэ хоёр хүсэл нийлээд эцэст нь гайхалтай үр дүнг бий болгодог.
  -Төгсөгчдийн сэтгэгдэлүүдийг харж байхад нэг сарын турш маш их даалгавар өгдөг, нойргүй хонох энүүхэнд байдаг нь ажиглагдсан. Энэ дундаас хүн юм сурна гэхээр үнэндээ амаргүй санагдсан...
  -Бид англи хэл сурахаар ирж байгаа хүмүүст нэгдүгээрт ажил, амьдралаа 100 хувь зохицуулаад, нэг сарын хугацаанд өөр зүйлд сатаарахгүй байх бүх арга хэмжээг аваад ирээрэй гэж хэлдэг. Өглөөний 9 цагаас оройны 16.30 хүртэл хичээллэж, хариад ч маш их даалгавар хийх учраас баяр тэмдэглэх, найз нөхөдтэйгээ уулзах ямар ч боломж гарахгүй. Хоёрдугаарт англи хэл сурах маш их хэрэгцээ шаардлага, хүсэл зорилготой байх ёстой. “Сарын дотор сурна гэдэг ч худлаа байх, гэхдээ яахав суугаад үзье” гэсэн хүмүүс их ирдэг. Эхний өдөр хүмүүстээ би та нар өөрсөддөө ямар шаардлага тавих вэ гэдгээ ярилцдаг.
  Тэгээд энэ шаардлагыг биелүүлж чадна гэсэн хүмүүс нь үргэлжлүүлж, шөнө даалгавар хийгээд нойргүй сууж чадахгүй ачаалал даахгүй гэсэн хүмүүс нь явж болно оо гэдэг. Үнэхээр суръя гэсэн хүмүүстээ хайр хал хоёрыг зэрэгцүүлнэ дээ. Болж байгаа хүмүүсээ магтана, урамшуулна, юм хийгээд байгаа мөртлөө үр дүн гарахгүй байгаа хүмүүстэй жич уулзана, өөр арга барил хэрэглэнэ.
  Нэг сарын хугацаанд чи үнэхээр зовно, зовсны эцэст жаргана гэж би оюутнууддаа хэлдэг. Надад итгэ, өөртөө итгэ, сарын дараа ямар болохоо хараарай гэж хэлдэг. Үр дүнгээ сар бүр үзэж байгаа болохоор би хичээлээ дэндүү итгэлтэй заадаг юм. Яахав өөрийгөө дайчилж чаддаггүй, юмыг хойш нь тавьдаг цөөн нэг хүн замаасаа сэмээрхэн гараад явчихдаг. Харин дийлэнх нь багштайгаа хамтдаа зүтгээд үр дүн гаргаж чаддаг.
  
  -Таны олон жилийн туршлагаас харж байхад хүмүүс англи хэл сурахдаа юун дээр алдаа гаргаж байна?
  -Хамгийн гол нь сурах арга барил. Ширээн дээр хоол ч байсан, хор ч байсан ялгаагүй бүгдийг аваад ам руугаа хийгээд байгаатай яг адилаар, хэзээ хаана хэрэглэхээ мэдэхгүй англи хэлээр юу л байна, тэр бүхнийг толгой руугаа хийгээд байдаг. Нэг ёсондоо толгойгоо хогийн сав болгож орхидог. Харин бид, бүгдийг эхнээс нь маш цэгцтэй заан, нэг дүрэм үзлээ гэхэд юунд хэрэгтэй, яриатай яаж холбогдох вэ гээд л цогцоор нь заадаг. Даалгавараа эргээд нэхэл хатуутай шалгана. Хийхгүй бол хичээлд суулгахгүй хөөнө шүү гэхээр хийгээд ирдэг. Үнэндээ дээхнэ үеийн дектатурын аргыг хэрэглэдэг гэх үү дээ. Зөвхөн багшид үзүүлэхийн төлөө биш, өөрийнхөө төлөө хийж ир гэсэн зарчмыг, бид суралцагсдынхаа тархинд суулгаж өгдөг. Хичээл заах явцад судалгааны зүйлүүд маш их гарч ирнэ.
  Багш хүн 400 мэргэжил эзэмшсэн байх ёстой гэдэг шүү дээ. Заримдаа би дуулна, шүлэг уншина, жүжиглэнэ, орилно гээд гадаад хүний сэтгэл хөдлөлийг их гаргадаг. Монгол хүний бүрэг ичимтгий зангаар хэл сурахгүй, галзуу юм шиг чөлөөтэй бай гэдэг. Амаа хөдөлгөж байж л хэлтэй болноо л гэсэн үг.
  -Энэ сэтгэгдэлүүдийг уншиж байхад, зөвхөн хэл сурах биш маш олон зүйлийг суралцаад гардаг гэсэн байна. Цаашдын хүсэл мөрөөдөл итгэл найдварыг нь та хөглөж өгдөг бололтой юм?
  -Тийм шүү. Хэл сурахаас гадна, цаг барих, тогтож суух, өөрийгөө дайчилж сурах, зорилготой болох, гээд олон чухал чанаруудыг суулгаж өгдөг.. Өдөр болгон шалгалт авна, даалгавраа хийгээгүйгээс хангалтгүй дүн авсан хүмүүсийн нэрийг чангаар дуудна. Тэгэхээр хүүхэд ч бай, насанд хүрсэн хүн ч бай нэг юм бодно. Хүнийг сурахаас аргагүй байдалд оруулдаг гэж хэлж болно. Хамт сурч байгаа хүмүүс нь адилхан юу ч мэдэхгүй орж ирсэн хэрнээ мэрийгээд, сайн үр дүн гаргаж байхад би яагаад чаддаггүй юм гэсэн бодолд эрхгүй автуулдаг. Ингэж монгол хүний нэр төрөө эрхэмлэдэг сэтгэлзүй дээр тоглох нь маш үр дүнтэй байдаг.
  -Бүтэн өдрийн гүнзгий ангийнхаа хөтөлбөрийн талаар манай уншигчдад сонирхуулаач?
  -Бүтэн өдрийн 1 дүгээр шатны ангийг төгссөн оюутнууд маань, олж авсан мэдлэгээ гүнзгийрүүлэн энэ эрчээрээ илүү ихийг сурмаар байна гэсэн хүсэлт тавьдаг байсан. Шавь нарынхаа удаа дараагийн хүсэлтээр сүүлийн 5 жилд судалгаа хийн сургалтын хөтөлбөрөө боловруулсаны дүнд энэ ангиа нээгээд байна. Гэхдээ заавал манай төвийн нэгдүгээр шатны төгсөгчид гэлтгүй англи хэлний ахисан дунд түвшиний мэдлэгтэй хүмүүст зориулсан анги гэж хэлж болно.
  - Энэ ангид сурснаар ямар шатны мэдлэг олж авах вэ?
  - Бүтэн өдрийн 1 дүгээр шатны сургалтад анхан, завсар дунд, ахисан дунд зэрэг 4 шатны ангийг эзэмшээд төгсдөг бол, бүтэн өдрийн 2 дугаар шатны сургалтад, ахисан дунд гүнзгий гэсэн хоёр шатны мэдлэгийг эзэмшээд төгсөнө. Өөрөөр хэлбэл энэ сургалтыг төгсөөд TOEFL, IELTS-ийн бэлтгэлд шууд сурах боломжтой гэсэн үг. Нэг ёсондоо дүрэм, орчуулга, сонсгол ярианы хичээлүүдээ мэдээлэл, мэдлэг, чадвар, дадал болтол нь цогцоор заадгаараа энэхүү сургалт маань онцлог болж байна.
  -Шавь нарынхаа хүсэлтээр энэ ангиа нээсэн гэсэн. Төгсөгчид нь хэр сэтгэл хангалуун байна вэ?
  - Үнэндээ миний төсөөлж байснаас ч илүү сэтгэл хангалуун төгсч байгаад багш хүний хувьд баяртай байна. “Сондор хилэн” сургалтын төв маань сүүлийн үеийн судалгаан дээр тулгуурлан сургалтын хөтөлбөрөө боловсруулдаг.
  Сүүлийн 5 жилд судалсаны үндсэнд, гарсан хөтөлбөр учраас төгссөн оюутнууд маань яг бидний хүсч хүлээж байсан сургалт боллоо гэлцэж байна.
  Яагаад энэ анги маань хүмүүсийг баярлуулаад байна вэ гэхээр, боловсруулсан хөтөлбөртөө байгаа юм. Оюутнуудаа дадлагажуулах дүрмээ өөрийн болгох хүртэл нь, өдөр бүр дүрмийн хичээл ордог. Нэг сэдвийн хүрээнд гурван улсыг харьцуулсан орчуулга хийнэ. Тухайн улсын түүх соёл, төрийн дуулал, ёс заншил нь ямар байдаг талаар харьцуулсан сэдвийн хүрээнд мэдээлэл өгдөг. Мэдээллийг нь мэдлэг болгож, мэдлэгийг нь чадвар, чадварыг нь дадал болтол унших, бичих, ярих, сонсох гэсэн 4 дадлыг цогцоор нь орж байгаа учраас энэхүү сургалт маань үр дүнтэй болж байна. Өнөөдөр бид мэдээллийн эрин зуунд амьдарч байна. Тэр ч утгаараа нийгэмтэйгээ хөл нийлүүлэн алхаж, сүүлийн үед гарч байгаа мэдээллүүдийг орчуулан сургалтын хөтөлбөртөө ашиглахыг бид гол зорилгоо болгон ажилладаг.
  -Бүтэн өдрийн гүнзгий ангид ямар мэдлэгтэй хүн суралцаж болох вэ. Таны сургалтад суугаагүй ч, гүнзгийрүүлсэн мэдлэг олж авахыг хүсч байгаа хүмүүс хамрагдаж болно биз дээ?
  -Бололгүй яахав. Манай бүтэн өдрийн 1 дүгээр шатны сургалтад хамрагдаагүй ч, дундаас дээш шатны англи хэлний мэдлэгтэй хүмүүс, манай сургалтын төвд ирээд шалгалт өгөх хэрэгтэй. Шалгалт өгөөд тэнцвэл бүтэн өдрийн гүнзгий ангид хамрагдах боломжтой. Ер нь аль ч сургалтын төвүүдэд очсон дахиад л 26 цагийг давтан заадаг өөр юм сурмаар байдаг гэсэн олон хүнтэй таарч байлаа. Яалтчгүй үзэж судалсан зүйлээ дахин дахин үзэх сонирхолтой биш шүү дээ. Тиймээс манай бүтэн өдрийн гүнзгий анги нь 26 цагийг заахгүй харин 26 цаг дээр суурилаад англи хэлний гүнзгий түвшиний бүх дүрмийг үзэж судалж дуусгана.
  -Орон нутгаас суралцахыг хүсэгчид хэр их ирдэг вэ. Ажлаа зохицуулаад сурья гэвэл танай сургалт орон нутгийнханд илүү тохиромжтой санагдлаа?
  -Тэгэлгүй яахав. Орон нутгаас хүмүүс цаг заваа зарцуулаад очвол яах вэ гэж их ярьдаг. Манай сургалтын төвийн бүх сургалтуудын эхлэх өдөр, дуусах өдөр нь тодорхой байдаг. Яг эхлэх өдрөө эхлэдэг болохоор орон нутгийнхан ажил амьдралаа зохицуулаад суралцах бүрэн боломжтой. Энэ дашрамд хэлэхэд зуны гурван сарын хуваарь гарсан байгаа.
  –Танай сургалтын төвийн орчин их сайхан юм. Сурахад орчин бас их чухал байх шүү?
  - Мэдээж сайн багш, шилдэг аргачлал, боловсронгуй хөтөлбөрөөс гадна тав тухтай сургалтын орчин их чухал. Улаанбаатар хотын А бүсэд орших, Энхтайвны гүүрний зүүн хойд талд, Сөүл рестораны баруун талд шинээр баригдсан 13 давхарын 6-н давхарт “Сондор хилэн” төв саяхан нүүж ирсэн. Шинэ байранд ороод суралцагсдынхаа цаг зав, түвшинд тааруулсан шинэ шинэ сургалтын хөтөлбөрүүд боловсруулж, суралцагсдаа хүлээж авахад бэлэн болоод байна.
  Хэл сурахад өөрийн хичээл зүтгэл яах аргагүй чухал нөлөөтэй ч нөгөө талаас өөрийг нь эрхгүй хурцалж, дайчлуулж чадах багшийн уран арга чухал түлхэц болдог гэлтэй. “Багшлах бол миний ясны хобби” гэж хэлсэн Төмөрөө багш 7 дугаар ангиасаа эхэлж багш болохыг мөрөөдөж, түүндээ ч хүрчээ. Зөвхөн хичээл заах биш хүмүүст давхар итгэл найдвар, хүсэл мөрөөдлийг өгч чаддаг ийм хүн л хүнд юм сургаж чаддаг юм байна даа гэж эрхгүй бодсон билээ.
  Ирэх сарын сургалтууд 10 сарын 03 -нд эхлэнэ.
  
  БҮТЭН ӨДРИЙН АНГИУД
  
  1. Насанд хүрэгчдэд зориулсан
  БҮТЭН ӨДРИЙН ЭРЧИМЖҮҮЛСЭН АНГИ
  2. Хүүхдүүдэд зориулсан
  БҮТЭН ӨДРИЙН ЭРЧИМЖҮҮЛСЭН АНГИ
  3. Бүтэн өдрийн ангийг төгсөгчидөд зориулсан
  БҮТЭН ӨДРИЙН ГҮНЗГИЙ АНГИ
  
  
  
  ЦАГИЙН АНГИУД
  
  1. Өглөөний анги 06.30-08.30 08.30-10.30
  2. Өдрийн анги 10.30-12.30 12.30-14.30 14.30-16.30
  3. Оройн цагийн анги 16.30-18.30 18.30-20.30 20.30-22.30
  
  
  ТУСГАЙ СУРГАЛТУУД
  
  1. VIP СУРГАЛТ
  2. БАЙГУУЛЛАГЫН СУРГАЛТ
  3. ЭЕШ-д БЭЛТГЭХ АНГИ
  4. Монгол багштай ЯРИАНЫ АНГИ
  5. Гадаад багштай ЯРИАНЫ АНГИ
  6. ГАНЦААРЧИЛСАН СУРГАЛТ
  7. ХАГАС САЙН ӨДРИЙН СУРГАЛТ
  8. БҮТЭН САЙН ӨДРИЙН СУРГАЛТ
  9. МОНГОЛ БИЧГИЙН СУРГАЛТ
  
  
   Хаяг: Энхтайвны гүүрний зүүн хойно Park place-ийн 6 давхарт. (Шинээр баригдсан 13-н давхар барилга)
   Утас: 9911-2414, 9999-2414, 99283293, 98103020.
   WEB: www.sondorkhilen.mn
   PAGE: http://www.facebook.com/Sondorkhilen English language center
  
  
  
  
  
• 
  Д.Батцогт: Сонгуулийн үр дүнгээр МАНАН арилсанд туйлын баяртай байна
  2016 оны 9 сарын 27
  УИХ-ын гишүүн асан Д.Батцогттой ярилцлаа.
• 
  М.Хүдэрбаатар: Улс удирдаж чадахгүй бол огцор, Ерөнхий сайд аа
  2016 оны 9 сарын 23
  АН мөрийн хөтөлбөрүүдээ амьдрал дээр үндэслэн гаргаж байсан. Харин МАН-ынхан сонгуульд ялахын тулд юу ч хамаагүй амладаг. Худал мөрийн хөтөлбөр гарган, ард түмнээ хууран сонгуульд оролцсон гэдэг нь эхнээсээ харагдаж байна. Ганцхан жишээ татаж, төсвийн тодотголыг авч үзье. Үрэлгэн төсвийг танасан, цалин тэтгэврийг хасахгүй гэж тайлбарлах байх. Гэгээлгээр төсөөлье хасахгүй юм байна. Гэтэл Төвбанк чинь бодлогын хүүгээ өсгөхөөр мөнгөний нийлүүлэлт багасч, юмны үнэ өснө. Нэгэнт 423 тэрбумаар танагдсан төсвөөсөө өгсөн цалин юу ч биш болно. Эцсийн дүндээ ард түмэнд хэмнэсэн мөнгөнөөс юу нь наалдаж үлдэж байгаа юм бэ. Бөөн асуудал дэгдээж, хэмнэсэн мөнгийг эргүүлээд Төв банк нь бодлогоороо сороод авчихна шүү дээ. Сая татвар нэмж, цалин хасах байсан. Орон нутгийн сонгууль болох гэж байгаа болохоор хойшлууллаа. Гэхдээ сонгуулийн дараа тэд цалин хасч, татвар нэмэх нь тодорхой байна. Өөрөөр хэлбэл, МАН дараагийн гурван жилд дураараа дургих нь. Засгийн бодлого нь ард түмнийхээ ахуй амьдралыг уруудан доройтуулах нь тодорхой байна.Энэ мэтээс эхлээд МАН-ын Засгийн газар юу хийхээ мэдэхгүй, “Ойд төөрчихсөн сармагчин шиг” явж байгаа нь харагдаж байна.
• 
  Ц.Оюунгэрэл: АН бол ааштай ч, ажилтай ч нам. Гэхдээ ард түмнээ дээрэлхдэггүй
  2016 оны 9 сарын 22
  УИХ-ын гишүүн асан Ц.Оюунгэрэлтэй ярилцлаа.
  
  -Сайн байна уу? Та ойрын үед юу хийж амжуулж байгаа вэ?
  -Гэртээ суугаад “Ногоон нүдэн лам” номынхоо хоёрдугаар дэвтрийг бичиж байгаа.
  
  -Сонгуулийн үр дүн олон хүнийг шоконд оруулсан. Таны бодож, төсөөлж байснаас хэдэн хувиар зөрөв?
  -Мэдээж, сонгуульд ялахын төлөө оролцдог. Ялагдсан хүний хувьд тодорхой хэмжээгээр санаанд хүрээгүй үр дүн гарсан. Хүнд тойрогт өрсөлдсөн ч өөртөө нэлээн итгэлтэй байлаа. Найман жил сонгогдож өөрийн болгосон тойргийн улстөрчтэй очиж өрсөлдөхөд мэдээж давуу байдал нөгөө талд байсан. Тэр давуу байдлыг арилгахын төлөө 17 хоног зүтгэсэн. Гэхдээ 17 хоног хаанаа ч хүрэлцээгүй л дээ.
  
  -Эмэгтэй нэр дэвшигчид тэр дундаа АН-ын эмэгтэйчүүд “үхлийн тойрог” буюу сонгогдох магадлалгүй шахуу тойрогт өрсөлддөг нь энэ удаагийн сонгуульд илүүтэй тохиолдлоо л доо.
  -Ер нь л хүнд. Нэг үгээр шууд хариулахад хэцүү. Тэр нь зөв, энэ нь буруу гээд хэлчихээд түвэгтэй л дээ. Тэгэхдээ ер нь ялах магадлалтай улстөрчөө ялуулахын төлөө ажилладаг тактик намд хэрэгтэй. Өнгөрсөн сонгуулиар эмэгтэй болоод ч тэгсэн үү, хувь улстөрчийнхөө талаас болсон уу ялах магадлалтай тойрогт хуваарилагдаагүй.
  
  -Сонгуулийн дараа танай намын эмэгтэйчүүд алдаа оноогоо дүгнэн ярилцах боломж гарав уу. Ер нь уулзсан уу?
  -Тийм цаг зав гарсангүй. Би бол сонгуулийн маргаашаас л номоо бичээд эхэлсэн. Одоо 270-аад хуудас бичээд явж байна. Яг үнэндээ номон дээрээ ажиллаж байгаа болохоор олон нийтийн цугларалт, хуралд бага оролцож байгаа. Хуучин парламентын эмэгтэй гишүүдтэйгээ уулзах боломж ч гарсангүй. Нэг л удаа намынхаа эмэгтэйчүүдийн арга хэмжээнд очсон.
  
  -Эмэгтэй гишүүдийн бүлэг байгуулж өнгөрсөн хугацаанд нэлээд ажил амжуулснаа ярилцахаас эхлээд уулзалдвал цаашдаа хийх олон ажил гарах байх. Та бүхний удаан хугацаанд ажиллаж батлуулсан хуулиудыг буцааж, хүчингүй болгоод байдаг. Жишээ нь, эндээс та нарын уулзах нэг шалтгаан бий болох нь мэдээж. Наад зах нь, Гэр бүлийн хүчирхийллийн эсрэг хууль ухарчихлаа шүү дээ?
  -Гэр бүлийн хүчирхийллийн эсрэг хуулийг буцаах эхний оролдлого хийж эхэлснээс л би хувьдаа эсэргүүцлээ илэрхийлсэн. Олон нийтийн сүлжээний хувийн хаягаараа байр сууриа илэрхийлж, УИХ-ын алхам буруу, Засгийн газраас нь Хууль зүй дотоод хэргийн сайдаас нь хар тогтоол өргөн барьж байна гэж шүүмжлэлтэй хандаж байгаа. Тэр хуулийг буцаасны үр дагавар нь өнөөдөр хүний амиар төлөгдөж байна. УИХ энэ буруу шийдвэрээ маш хурдан цогцоор нь засч залруулах хэрэгтэй. Таван хуулийг буцаан татчихаад ганцхан хуулийн төсөл өргөн барилаа гээд энэ алдаа нь засагдахгүй шүү дээ.
  
  -Хуулийг буцаан татахдаа хэрэгжих боломжгүй заалтууд олон байсан гэж тайлбарласан. Энэ хуулийг боловсруулахаар ажиллаж, батлалцсаны хувьд та бүхэн хэрэгжих боломжгүй заалт оруулсан болж таараад байна. Үнэхээр хэрэгжих боломжгүй заалтуудтай хууль байсан юм уу?
  -Ер нь хуучин Эрүүгийн хууль, Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх тухай хууль хэрэгждэггүй байсан юм. Хэрэгждэггүй болохоор гэр бүлийн хүчирхийллийг хэн ч зогсоож чаддаггүй байсан. Тэгэхээр бид хүний амь насыг хамгаалахын төлөө хэрэгжиж болдог ялын бодлогыг оруулахын тулд бүхэл бүтэн цогц өөрчлөлтүүд хийсэн юм. Жишээ нь, хуучин хуульд гэр бүлийн хүчирхийлэл бол гэмт хэрэг мөн гэдэг заалт байгаагүйг бид оруулж өгсөн. Гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдэгдэж байгааг цагдаа мэдэх юм бол яах ёстойг аль ч хуульд заагаагүй байсан. Буцаагдсан Хууль сахиулах тухай хуулиар хууль сахиулагч хүн гэр бүлийн хүчирхийллийг таслан зогсоож, хохирогчийг хамгаалах байранд аваачина. Хүүхэд гэр бүлийн хүчирхийлэлд өртөх юм бол аюулгүй газарт аваачина гэж үйлдлүүдийг нь маш тодорхой заагаад өгсөн. Зөрчлийн тухай хуульд хүүхэд хүчирхийлэлд өртөж байхад мэдээлээгүй иргэн торгууль төлнө. Төрийн албан хаагч хүн гэр бүлийн хүчирхийллийн талаар мэдээлээгүй бол мөн л торгууль төлнө гээд алхам тутамд нь баримтжуулах, мэдээлэх, аврах, хохирогчийг хамгаалах бүх заалт орсон байсан.
  
  -Хуулийг хэрэгжүүлэхэд чухал оролцоотой байсан Тахарын албыг татан буулгачихсан.
  -Тахарын алба хохирогчийг хамгаалж, хүргэж өгнө гэж заасан. Гэтэл Ардын нам гарч ирээд бүтцийн өөрчлөлт хийхдээ хамгийн түрүүнд Тахарын албыг татан буулгасан. Үнэндээ хохирогчийг хамгаалах институц, байргүй болгож байна. Хүчирхийллийг таслан зогсоох бүх хуулийг хүчингүй болголоо. Өөрсдийнхөө хийсэн үйлдлээр гэр бүлийн хүчирхийллийг зогсоох боломжгүй болгож байгаа. Тэгээд хулгайч хүн хулгайчийг бариарай гэдэг шиг яг тийм зүйл ярьж байна л даа. Энэ бол МАН-ын сонгогчдоо хуураад сурчихсан ПиАр л яваад байгаагийн нэг нь.
  
  -Шинээр өргөн барьсан төслөө намрын чуулганаар хэлэлцэхээр хойш тавьсан. Тэгэхээр энэ хугацаанд нөгөө гэр бүлийн хүчирхийллийг гэмт хэрэгт тооцдоггүй хууль үйлчилж байгаа гэсэн үг биз дээ?
  -Одоо хуучин Эрүүгийн хууль, Гэр бүлийн хүчирхийллийн эсрэг хууль хэрэгжиж байгаа. Хэн ч гар, хөлөө хөдөлгөдөггүй, хэн ч утас авч энд хүчирхийлэл болж байна шүү гэж мэдээлдэггүй, нүдээ аниад дуугүй өнгөрдөг тэр хууль эрх зүйн орчин нь хэвээр үлдсэн. Тийм учраас л хэдэн цагаар нэгнийгээ зодож гэр бүлийн хүчирхийлэл болж байхад хэн ч мэдээлэхгүй, хуулийн байгууллагынхан ирээд ямар ч арга хэмжээ авахгүй байсаар хүний амь нас үрэгдэж байна. Энэ бол үнэхээр харамсалтай.
  
  -Өмнө нь эсэргүүцлийн цуглаан, зул өргөх гээд арга хэмжээ зохиож байсан. Энэ удаад та бүхэн яаж эсэргүүцлээ илэрхийлэх вэ?
  -Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр хангалттай ярьж байна. Гэхдээ шийдэх цорын ганц эрх мэдэл УИХ-д бий. УИХ-д байгаа эмэгтэй гишүүд, МАН-ын бүлэг ойлготол нь бид ярих хэрэгтэй. Тэд ойлгоод кнопоо дартал нь бид ярих хэрэгтэй. Бид кнопыг нь хүчээр очиж даруулж чадахгүйгээс хойш боломжоо л ашиглая. Эрх биш энэ олон хүний дуу хоолойг сонсох байх гэж найдаж байна.
  
  -Хуулиудыг ёсчлон батлаагүй байсан учраас буцаах боломжтой гээд үндсэндээ өмнөх парламент ажлаа дутуу хийсэн гэдэг шалтаг л хэлээд байгаа?
  -Ёсчлоход угаасаа МАН ирц бүрдүүлээгүй юм. Түрүүчийн парламентад МАХН, МҮАН, бие даагчид ИЗНН, АН бүгд нийлж байж олонхийг арай гэж бүрдүүлж, ирц бүрддэг байсан шүү дээ. Болорчулуун, Даваасүрэн гэж хоёр бие даагч гишүүн МАН-д орсон. МАХН-аас Улаан, Тэрбишдагва нар МАН-д орсон гэхээр ирц бүрдүүлэхэд хүндрэлтэй болж эхэлсэн. Яг тэр үед нь хуулиудыг ёсчлох хурлын ирц бүрдээгүй юм. Чуулганы сүүлийн хэдэн хоногт МАН-ынхан танхимд орж ирээгүй учир ирц бүрдээгүй.
  
  -Нийгмийн шинжтэй хуулиудыг хүчингүй болгох шийдвэр ар араасаа гарч байгааг үндсэндээ өшөө авалт гэж харахаас өөрцгүй болчихлоо?
  -МАН-ын үнэндээ яагаад байгааг ойлгохгүй байна. Ард түмэндээ өс санасан юм шиг шийдвэр гаргаж байгаа. Хүчирхийллийн эсрэг байх, хүний эрхийг, ахмадуудыгаа хайрлаж хамгаалах ёстой. Гэтэл хүчирхийллийн төлөө, хүний эрхийн эсрэг зогсоод, ахмадуудаа хохироож байгаа юм шиг. Иргэд нь ажилтай орлоготой байж, боловсролтой болох ёстой байтал Мэргэжил сургалт үйлдвэрлэлийн төвийн суралцагчдын цалинг хасчихсан. Бид урьд нь яаж ч хямрал болж байсан иргэдийнхээ халаас руу ордоггүй байлаа. Өнгөрсөн дөрвөн жилд дандаа л хямрал дундуур явсан. Тэгэхдээ яаж ийгээд иргэдийнхээ халаас руу орчихгүй юмсан. Оюутны тэтгэлэг, МСҮТ-ийн тэтгэлэг, хүүхдийн мөнгө, тэтгэвэр тэтгэмжийг хасахгүйгээр эдийн засгаа босгох юмсан гэж өөр гарцууд хайдаг байсан. Одоо МАН гарц хайхын оронд зүгээр л дээрэмчин шиг загнаж байна. Хасч болох бүгдийг хасна гэлээ. Өнөөдөр хасаад байгаа зүйлүүдэд хүрэхийн тулд хэчнээн олон хүний тэмцэл болж, хэчнээн олон хүн төрд зовлон, шаналлаа ярьж байж шийдсэнийг ор тас мартчихаж байгаа юм. Нэг харахад АН-ын хийсэн ажлыг баллуурдаж байгаа юм шиг үйлдэл боловч нөгөө талаас бусдынхаа 20 жилийн тэмцлийг арчиж буй хэрэг. Ганцхан Гэр бүлийн хүчирхийллийн эсрэг хууль гэхэд хүчирхийлэлд өртсөн мянган мянган хүний зовлон, нулимс, цусаар бичигдэн уламжлагдаж байж төрийнхний чихэнд арай гэж хүрээд батлагдахад сая нураалаа. Тэгэхээр энэ бол үнэхээр харгис шийдвэр. Дарангуйллын нийгэм тогтоох гээд байгаа юм уу, коммунизм руугаа буцах гээд байгаа юм уу, ард түмэн өөрсдөд нь хэрэггүй болоод өөр юм бодож яваа юм уу ойлгохгүй байна.
  
  -Улс төрийн намуудын урьд өмнөх парламент, Засгийн газрын хийснийг үгүйсгэдэг ч нэг л буруу эргүүлэгт л орчихлоо.
  -Зарим намууд өмнөх намуудын гаргасан шийдвэрийг няцаадаг байсан нь үнэн. Тэгэхдээ хэзээ ч ард түмэн рүүгээ нулимж байгаагүй. Ард түмэнд хамаатай зүйл рүү дайрч орж байсангүй. Жишээ нь, Засгийн газрын хуучин бүтцийг өөрчилж, шинээр бүрдүүлдэг л байсан. Түүнээс биш нэгнийхнээ баталсан тэтгэврийн тухай хуулийг нөгөө нь хүчингүй болгож ахмадуудаараа тоглож байсан түүх аль ч нам, засагт байгаагүй. Төрийн хүний уламжлалт эрхэм чанар гэж бий. Тэр чанар үе үеийн Засгийн газарт хадгалагддаг. Төр төмбөгөр, ёс ёмбогор гэдэг юугаар хязгаарлагддаг вэ гэхээр урьд өмнөхөө үгүйсгэлээ гэхэд энэ хүрээд л зогсоно гэдгээ мэддэгт байдаг юм. Энэ ёс жудаг нь одоогийн парламент, Засгийн газрын үед бүрэн алдагдлаа. Иргэдийнхээ эрх, аюулгүй байдал, амь насанд аюул учруулж болохуйц харгис эрсдэлтэй алхам хийлээ. Иргэдийнхээ халаас руу эрээ цээргүй орлоо л доо.
  
  -Аливаа парламентад эмэгтэй гишүүд олон байх тусам нийгэмд чиглэсэн бодлого боловсруулж, хууль баталдаг. Та бүхний ажиллаж байсан бүрэн эрхийн хугацаанд 11 эмэгтэй гишүүнтэй байсан бол энэ удаад илүү олон болсон. Одоо суугаа 13 гишүүндээ хандаад нийгмийн эрх ашгийн төлөөх шийдвэрт бат зогсч, гэр бүлийн хүчирхийллийн эсрэг байгаач гэж хандсан уу?
  -Хандсан. Жишээлбэл, Сарангэрэл гишүүнтэй тааралдаад маш сайн хэлсэн. Гэр бүлийн хүчирхийллийн эсрэг хууль дээр Бямбацогтын оруулж ирж байгаа тогтоолыг эсэргүүцэж өгөөч гэж гуйсан. Өмнөх парламентад байсан гишүүний хувьд бусад эмэгтэйчүүддээ уриалаад нөлөөлж өгөөрэй гэж аминчилж гуйсан. Олон эмэгтэй гишүүн байгаа юм чинь гэж нэлээн өөдрөг төсөөлж хүлээсэн. МАН-ын дотоод соёл нь манай эмэгтэй гишүүдийг хүүхэлдэй болгож байна. Буруу соёлд нь дарамтлагдсан бүсгүйчүүд маань буруу кноп дараад сууж байна шүү дээ. Нарантуяа бол өөрийнхөө бодлоор кнопоо дарна. Бусад 12 эмэгтэй гишүүнийг битгий ингэж олон дахин байр сууринаасаа ухраач гэж хэлмээр байна. Та нар минь сэрээч ээ. Эмэгтэйчүүдийг төлөөлж гарч ирснээ санаач ээ. Эмэгтэйчүүдийг төлөөлж гарч ирээд тэднийхээ эрхийн төлөө дуугарч чадахгүй, кнопоо дарж чадахгүй, байр сууриа илэрхийлж чадахгүй юм бол дараагийн сонгуулиар эмэгтэйчүүдэд хэн ч итгэхгүй. 2012-2016 оны парламентад таван намаас бүрдсэн 11 эмэгтэй нийлж суухаараа эмэгтэйчүүдийнхээ эрх ашгийг хамгаалсан хууль дээр намын даргынхаа дарамтанд оров, бүлгийн дарамтад оров гэдэг байсан. Эмэгтэй хүнийхээ байр сууринаас кнопоо дараарай гэж ярьдаг байсан. Тэгээд ямар ч эрх ашгийн дарамтад орохгүйгээр, ямар ч улстөржилтгүйгээр хүүхэд, эмэгтэйчүүд, аюулгүй байдлын асуудалд эрчүүддээ хүчтэй нөлөөлж чаддаг байсан л даа.
  
  -Хүүхэд харах үйлчилгээний тухай хуулийг хэлэлцүүлсэнгүй гэж эмэгтэй гишүүд чуулганаа хаяж гарч байсныг санаж байна.
  -Тэр туршлага байна шүү дээ. Түүнийг л МАН-ын эмэгтэйчүүд хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. Бүх эмэгтэй улстөрчийг одоогийн гишүүдээр төсөөлж ойлгох гээд байна. Эхний хэдэн хууль дээр туршлагагүйтлээ гэж бодоход энэ алдаагаа маш хурдан засах хэрэгтэй. Эмэгтэй хүмүүсийг сонгож оруулсны үр дүнг ард түмэндээ харуулах хэрэгтэй байна. Би хувьдаа хэрэгтэй хуулийг нь л батлуулах юмсан гэж боддог байв. Эмэгтэй хүнийг сонгоод оруулж ирсэн сонгогчдоо бодоод Хог хаягдлын хууль, Хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний эрхийн хууль, Хүүхэд харах үйлчилгээний тухай хуулийн ажлын хэсгийг ахлаад тэмцэж байгаад батлуулсан. Гэр бүлийн хүчирхийллийн эсрэг, хүний эрхийн хуулиудад Хуульзүйн байнгын хороонд эмэгтэй гишүүн байгааг мэдэртэл идэвхтэй ажиллаж ирсэн. Тэрийг л энэ эмэгтэй гишүүдээс хүсч байгаа юм. Төрийн ажил хийж байгаа эмэгтэй хүн шаардлагатай зүйл дээр намаа мартаад ард түмнээ бодох ёстой. Ард түмнээ эхлээд бодно гэж тангараг өргөдөг. Нам гэдэг чинь ард түмэн юу хүсч байгааг бүтцээрээ, хамт олноороо ажил болгодог том институц шүү дээ. Нам дотроо гишүүнийхээ хувьд зоригтой хэлдэг байж эргэж намдаа нөлөөлнө. Тийм хэмжээний нөлөөллийг хэн ч хэрэгжүүлж чадна шүү дээ.
  
  -Үнэхээр намын бодлого гэдэг нэрээр эрчүүддээ баригдчихдаг. Энэ парламентын эмэгтэйчүүд маань нэг намынх учраас чанга хэлж, нөлөөлж чадах болов уу?
  -Эмэгтэй гишүүд маань микро­фоноо асаагаад хэлэхэд хэнд ч нөлөөлж чадна. Жишээлбэл, яруу найрагч Мөнхцэцэгт үг дутна гэж байхгүй. Ганцхан сэтгэл нь дутаж байгаа. Зориг нь дутав л гэж. Яруу найрагч хүн зоригтой байдаг. Тэгэхээр зориг нь, үг нь байна тэр хүнд. Одоо сэтгэлийг нь асаах хэрэгтэй. Тэр хүмүү­сийн эх хүний, эмэгтэй хүний сэтгэлийг нь асаах хэрэгтэй байна. Тэгэх юм бол эмэгтэй гишүүд нь энэ МАН-ыг арай хүн шиг шийдвэр гаргадаг нам болгоно гэж найдаж байна.
• 
  Д.Эрдэнэбат: Фракц гэдэг ойлголтыг эрх ашгийн нэгдэл болгосон нь бидний алдаа
  2016 оны 9 сарын 21
  АН-ын ҮЗХ энэ сарын 16-нд ху­рал­­­дахаар төлөвлөөд байсан ч Гүй­цэт­гэх зөвлөлийнхөө шийдвэрээр хойш­­­луулсан. Гүйцэтгэх зөвлөл нь сум, дүүргийн ИТХ-ын сонгуулийн дараа ҮЗХ-гоо хуралдуулах нь зүйтэй гэж үзсэн юм. Мөн орон нутгийн сон­гуулийн ерөнхий менежерээр УИХ-ын гишүүн Д.Эрдэнэбатыг томилсон юм. Тэрээр өчигдөр орон нутгийн сон­­гууль­тай холбогдуулан мэдээлэл хийлээ.
  
  
• 
  Х.Тэмүүжин: АН-д амбийцаа дарж чаддаг лидер хэрэгтэй байна
  2016 оны 9 сарын 16
  ...Алдааны тухайд хүн болгон дор бүрнээ дүгнэлт хийх гэж оролдож байна. Зарим нь хэвлэлээр гаргаад, зарим нь юунаас болов гэдгээр тодорхой үндэслэлүүд гаргах гээд эрэлхийлж байна. Миний хувьд АН сая болдог сонгуулиар юуг буруу хийж байна вэ гэдгээ харах том боломжийг нээж авлаа...
• 
  Н.Алтанхуяг: Аливаад цаггүй нь үгүй, тусгаарлах цаг нь болсон
  2016 оны 9 сарын 14
  Бүлгийн гишүүний хувьд санал бодлоо зөндөө хэлсэн.Зөвлөх үед нь зөндөө зөвлөсөн.Үг авдаггүй шүү дээ.Уйгагүй хэлж байсан.Та бүхэн санаж байгаа. Эрх мэдлийн тэнцвэрийг хуучин гольдролд нь оруулъя гэж хууль санаачилсан. Энхболд шүүгээндээ цоожлоод таг. Сонгуулийн хуулийг өөрчилж болохгүй гэж хэлсэн.
• 
  Ц.Даваацэрэн: ”Эрдэнэт” үйлдвэрийн хувьцааг хэрхэн худалдсан тухай УИХ-д танилцуулах байх
  2016 оны 9 сарын 13
  Уул уурхайн салбар улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн салбар болоод байна
  
  ”Эрдэнэт” үйлдвэрийн ерөнхий захирал Ц.Даваацэрэнтэй цаг үеийн асуудлаар ярилцлаа.
  
  -Оросын тал ”Эрдэнэт’ үйлдвэрийн еөрийн эзэмшдэг 49 хувийг зарж, манай талаас ’Худалдаа хөгжлийн банк” авсан гэсэн мэдээлэл сонгуулийн өмнө Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдаар ажиллаж байх хугацаандаа мэдээлсэн. Сонгуулийн дараа энэ асуудлыг шалгана гэж байсан. Энэ асуудал юу болсон бэ?
  
  -’Эрдэнэт” үйлдвэрийн Оросын талын эзэмшдэг 49 хувийг арилжаалах асуудал хуулийн дагуу хийгдсэн гэж Оросын талаас албан ёсоор мэдэгдсэн. Харин Монголын талаас энэ үйл ажиллагаа хуулийн дагуу явсан уу гэдгийг УИХ-аас байгуулагдсан ажлын хэсэг шалгаж байгаа. Тэгэхээр энэ асуудлыг УИХ-ын төвшинд ярих байх. Ер нь Монгол, Орос улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрээр талууд өөрсдийн эзэмшиж байгаа хувийг зарах тохиолдолд хамгийн түрүүнд нөгөө талдаа мэдэгдэнэ гэж заасан. Гэрээний дагуу ОХУ-аас өнгөрсөн зургадугаар сард тэдний эзэмшдэг 49 хувийг худалдаж авах санал ирсэн гэсэн. Тухайн үед манай Засгийн газар хариу өгч, энэ гэрээ хэлэлцээр хийгдсэн гэж Оросын талаас албан ёсоор мэдэгдсэн. Миний хувьд гүйцэтгэх захирал учраас хувьцаатай холбоотой нарийн ширийн асуудлыг сайн мэдэхгүй байна. Ер нь энэ асуудлыг шалгаад УИХ дээр тайлан тавих байх.
  
  -”Эрдэнэт” үйлдвэр ганц Орхон аймгийг гэлтгүй Монгол Улсыг тэжээдэг томоохон үйлдвэр. Оросын тал өөрийн эзэмшдэг 49 хувийг зарснаар үйл ажиллагаа доголдох, олборлот багасах, цомхотгол хийх гэх мэт бүтцийн болон үйлдвэрлэлийн өөрчлөлтүүд гарах уу?
  
  -Тийм зүйл байхгүй. Хувьцаа эзэмшигч Орос хүн байна уу, Монгол хүн байна уу бидэнд хамаагүй. Бид бол үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагаагаа хариуцаж байгаа гүйцэтгэх удирдлагууд. Тиймээс 49 хувийг Орос эзэмшиж байвал бид ингэж ажиллана, Монгол хүн эзэмшвэл ингэж ажиллана гэсэн бодлого байж болохгүй шүү дээ. ”Эрдэнэт” үйлдвэр өмнөө тавьсан зорилгоо биелүүлээд, ажилчдынхаа цалин, улсад өгдөг татвараа цагт нь төлөөд, төлөвлөгөөгөө биелүүлээд ажиллаж байх ёстой. Үндсэндээ хувьцаа эзэмшигчдийн асуудал бидэнд хамаагүй. Ер нь хувьцаа борлуулах, бонд босгох эдийн засгийн олон аргууд байдаг. Энэ чиглэл рүүгээ явах байх гэж бодож байна. ’Эрдэнэт’ үйлдвэр 30-аад жилийн нөөцтэй. 30 жилийн нөөцтэй гэж байгаа ч техник технологийн бодлогыг зөв хэрэгжүүлэхгүй бол 30 жил ажиллаа ч уу, үгүй ч үү. Тиймээс зөв төлөвлөж, эдийн засгаа харах ёстой. Одоо 37 жил ажиллачихсан үйлдвэрийн хувьд техник технологи үндсэндээ хуучирчихсан.
  
  Доорх байгууламжууд ч хуучирч, элэгдлээ. Тиймээс цаашдаа шат дараатайгаар хөрөнгө оруулалт хийх, техник технологиудаа шинэчлэх зайлшгүй шаардлага байна.
  
  -Сүүлийн жилүүдэд уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ дэлхийн зах зээл дээр зогсолтгүй уналаа. Зэсийн үнэ ч хамгийн доод хэмжээндээ хүрсэн талаар салбарынхан хэлдэг. Яг одоогийн байдлаар ’Эрдэнэт’ үйлдвэрийн үйл ажиллагаа хэрхэн явж байна вэ. Бүтээгдэхүүний үнийн уналт хэрхэн нөлөөлсөн 6э?
  
  -2014 оноос хойш дэлхийн зах зээл дээр зэсийн үнэ уналаа. Гэхдээ энэ хүнд байдлыг бид хэмнэлтийн бодлогын хүчээр давж байна. 2016 оны эхний хагас жилийн байдлаар зэсийн үнэ хамгийн доод төвшинд хүрсэн. 2016 оны нэг, хоёрдугаар сард 4800 ам.доллар болтлоо унасан. Энэ үе бид хэмнэлтийн бодлогоор ажиллаж, эхний хагас жилийн байдлаар 30 орчим тэрбум төгрөгийн ашигтай ажилласан. Одоо ч гэсэн байдал сайжраагүй байна. 2016 оны дөрөв, 2017 оны нэгдүгээр улиралд зэсийн үнэ унах магадлалтай гэсэн мэдээллийг судалгааны байгууллагууд өгч байна. Хэмнэлтийн бодлого гэхээр цомхотгол хийж, ажилчдынхаа цалинг хасаагүй. Харин боломжтой хэмнэж болох зардлуудаа багасгасан. Манайх 6000 орчим ажилтантай. Өнгөрсөн гурван жилийн хугацаанд хэмнэлтийн бодлого баримтлахдаа цомхотгол хийхгүй, ажилчдынхаа цалинг бууруулахгүй гэдэг үндсэн зорилт дор хэмнэлтийн бодлогоо хэрэгжүүлж байгаа. Гурван жилийн өмнө намайг ажил явч байхад нэг тонн цэвэр зэсийг үйлдвэрлэх ханш нь 6600 ам.доллар байсан бол өнөөдөр 4023 ам.доллар болж буурсан. Ннэг тонн цэвэр зэс боловсруулах өртгийг 2670 ам.доллароор буулгана гэдэг уйгагүй хөдөлмөр, том амжилт юм.
  
  -Цаашдаа эдийн засаг бүр хэндэрнэ гэдгийг Засгийн газар ч, эдийн засагчид ч хэлж байгаа. Төсвийн орлогын дийлэнх хувийг дангаараа бүрдүүлдэг ’Эрдэнэт” үйлдвэр эдийн засгийн хүнд үед үйл ажиллагаа нь хэвийн ажиллаж чадах уу?
  
  -Хямарлын эсрэг хэрэгжүүлэх төлөвлөгөө гэж бий. Энэ төлөвлөгөөнийхөө дагуу л ажиллана. Зэсийн үнэ доошоо буух тусам бүсээ чангалах бодлого явуулж байгаа. Гэхдээ л бид цомхотгол хийхгүй, ажилчдынхаа цалинг бууруулахгүй бодлого барина.
  
  -Засгийн газар хэмнэлтийн горимоор ажиллах үүднээс төрийн өмчит компаниудын удирдлагуудын цалинг бууруулах шийдвэр гарсан. ’Эрдэнэт” үйлдвэрийн дарга нарын цалинг ч бууруулна гэсэн үг. Үүнийг хэрхэн хүлээж авч байна вэ?
  
  -Би өөрөө өөртөө цалин тогтоож авдаггүй. Миний цалин хөлсийг ”Эрдэнэт” үйлдвэрийн Удирдах зөвлөлөөс тогтоодог. Түүнээс би өөртөө дураараа цалин тогтоогоод, удирдлагуудаа өндөр цалин өгнө гэсэн асуудал байхгүй.
  
  -’Эрдэнэт” үйлдвэрийн ТУЗ хэдэн хүний бүрэлдэхүүнтэй, хэдий хэмжээний цалинтай вэ?
  
  -Төлөөлөн удирдах зөвлөл одоогоор байгуулагдаагүй байна. Өмнө нь яамдын Төрийн нарийн бичгийн дарга нар томилогддог байсан учраас Төрийн нарийн бичгийн дарга нарын томилгоог хүлээж байгаа болов уу.
  
  -Дөрвөн жилийн сонгуулийн циклээр монголчуудын амьдрал өрнөж өөрчлөгдөж байна гэж олон хүн шүүмжилдэг. Уул уурхайн салбарт улстөрийн тогтворгүй байдал, төрийн залгамж чанаргүй байдал хэрхэн нөлөөлж байна вэ?
  
  -Уул уурхайн салбар улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн салбар болоод байна. Жишээлбэл, Тавантолгойгоос Гашуун Сухайт хүртэл төмөр замыг 10 гаруй жил ярьж байгаа хэрнээ нэг ч км тависангүй. Үүнээс болж ”Тавантолгой^-н нүүрсний борлуулалтын асуудал хүнд байдалд орсон. Үндсэндээ сорчлох маягаар олборлож, коксжих нүүрсийг экспортлож байна. Цаана нь бага калортой эрчим хүчний нүүрсийг ашиглаж, борлуулж чадахгүй өдийг хүрлээ. Хэрэв төмөр зам тавьчихсан байсан бол өнөөдөр чанартай нүүрснээс эхлээд, чанаргүй хүртэл нь борлуулж мөнгө олох боломж байсан. Гэтэл одоо чанаргүй нүүрснүүд байгальд хог болоод хэвтэж байна гэдэг дэндүү хамарсалтай. Тавантолгойн төмөр зам бол улс төрчдийн фракци, нам, эвслийн хоорондын зөрчлөөс болж зогссон. Мөн Тавантолгойн цахилгаан станцыг барьсангүй. Хэрэв цахилгаан станц барьсан бол тэр хог болоод хэвтэж байгаа нүүрсээр цахилгаан үйлдвэрлээд эргэлтэнд оруулах байлаа. Дэлхийн зах зээл дээр коксжих нүүрс 190 ам.долларт хүрч байхад Тавантолгойн коксжих нүүрсийг 30 ам.доллараар зарж байна. Энэ бол улс төрийн бодлогын алдаа. Мөн Урт нэртэй хууль батлаад байгаль орчноо хамгаалж чадаагүй. Тэр хэмжээгээр нинжа нар нэмэгдэж, нөхөн сэргээх эзэнгүй газар нэмэгдсэн. Нэг гишүүн гарч ирээд нэг хууль санаачлаад, батлуулчихдаг. Тухайлбал, Өсөн нэмэгдэх роялтийн тухай хууль баталсан. Энэ хуулиар 68 хувийн татвар авч эхэлсэн. Гэтэл энэ хууль хэрэгжиж эхэлснээр алтны үйлдвэрүүд дампуурч, олон компани хүнд байдалд орсон. Нөгөө талаар Монгол Улс маш их алтыг үнэгүй алдсан. Тухайлбал, 2006 онд Төвбанкинд 26 тонн алт тушаагдаж байсан бол 68 хувийн татвар авч эхэлснээр 2009 онд зургаан тонн болж буурсан. Яагаад гэвэл нинжа нарын олборлолт зогсоогүй, тэдний гаргасан 5-6 тонн алт Монголд шингээгүй юм. Өнгөрсөн жил алтны татварыг 2 хувь болгож бууруулахад Монголбанкинд тушаагдаж байгаа алтны хэмжээ 10 тонн хүрээд байна. Энэ мэтчилэн тооцоо судалгаагүй, амьдралд нийцэхгүй хууль эрх зүйн зохицуулалт маш их сөрөг нөлөө үзүүлдэг.
  
  Эх сурвалж: itoim.mn
  
• 
  Ш.Отгон-Өлзий: Монголын брэндүүдийг БНХАУ-ын зах зээлд нэг цонхны бодлогоор гаргана
  2016 оны 9 сарын 12
  Нийгэмд шинийг санаачилж, түүнийгээ ажил хэрэг болгон түүчээлж яваа залуусын нэгэн төлөөлөл болох Ш.Отгон-Өлзийтэй ярилцлаа. Тэрээр Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Хэвлэл, мэдээллийн албаны ажилтнаар ажиллахын зэрэгцээ “Монгол брэнд” төслийг санаачлаад өдгөө амжилттай хэрэгжүүлж байгаа юм.
• 
  Ч.Насантогтох: Олимпийн наадмын бэлтгэлээ нам дор газар хийсэн нь алдаа
  2016 оны 9 сарын 09
  Д.ЖАВХЛАН
  
  Үндэсний шигшээ багийн албаны дарга, Хөдөлмөрийн баатар, Ардын багш, гавьяат дасгалжуулагч Ч.Насантогтохтой ярилцлаа.
  
  -Та Үндэсний шигшээ багийн албаны дарга болоод удаагүй байна. Ажлаа юунаас эхлэв?
  -Би ажлаа аваад дөнгөж долоо хонож байна. Энэ хугацаанд “Рио-2016” олимпийн наадамд оролцсон шигшээ багийн тайланг сонсч, дүгнэлт хийж байна.
  -Өвөрмонголын шигшээ багтай хийсэн гэрээгээ дуусгачихсан юм уу?
  -Дуусаагүй. “Лондон-2012” олимпийн наадмын дараа жүдо бөхийн ахлах дасгалжуулагчийн ажлаа хүлээлгэн өгөөд БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы жүдо бөхийн шигшээ багт дөрвөн жил ажиллах санал хүлээн авсан. Тэнд гурван жил ажиллажээ. Миний урд хөршид хийсэн гэрээ ирэх жил дуусах байсан ч Биеийн тамир, спортын хөгжлийн төвийн удирдлагууд надад Үндэсний шигшээ багийн албаны даргаар ажиллах санал тавьсан юм. Тэд хэлэхдээ “Та сургалт дасгалжуулалтын арга чиглэлд илүү туршлагатай хүн, улсын нэр хүндтэй цол авсан, түүнийгээ амжилт нь буураад буй зарим спортын төрлүүдийг сайжруулж улсдаа хариу барих ёстой” хэмээн энэ албанд томилсон.
  -Одоо шигшээ багт спортын 17 төрөлд дасгалжуулагч, тамирчид бэлтгэл сургуулилтаа хийж, тэмцээн уралдаанд оролцож байгаа. Та ирэх дөрвөн жилд шигшээ багт спортын ямар шинэ төрлийг бодлогоор дэмжих вэ?
  -Олимпод амжилт гаргах төрлийг илүү дэмжих ёстой юм. Гэхдээ бусад спортын төрлийг орхино гэсэн үг биш. “Рио-2016”-гийн өмнө манайхан олимпод өмнө нь байгаагүй 43 тамирчин орлоо гээд ярина билээ. Олимпод олуулаа оролцох нь сайн хэрэг л дээ. Гэхдээ тамирчдын тоонд биш, чанарт илүү анхаарах нь чухал. Би энэ зарчмыг барьж ажиллана. Бид спортын салбартаа дэлхийн хэмжээний бодлого боловсруулан ажиллах хэрэгтэйг сүүлийн олимпийн наадмын ялалт, ялагдал бидэнд харууллаа. Одоо бол олимп, ДАШТ-д медаль хүртэх магадлалтай спортын төрлүүдийг бодлогоор дэмжинэ. Түүнээс биш олимпийн наадамд оролцох эрх авсан хүн бүрийг оруулах нь зохисгүй бодлого гэж үзэж байна. Нэг жишээ дурдахад, саяын олимпод Хойд Солонгосын шигшээ баг 30 гаруй тамирчинтай Риод оролцоход 7-8 медаль хүртлээ. Манайхаас цөөн хүнтэй олимпод оролцоход биднээс хэд дахин илүү амжилт үзүүллээ. Тэд дээхэн үед дөрвөн бөхтэй олимпод оролцоход гурав нь медаль хүртсэн. Улс орны эдийн засгийн байдал хүнд байгаа үед амжилт үзүүлэхээргүй тамирчдыг заавал олимпод сойж улсын төсвийг дэмий үрж болохгүй. Монголын шигшээ баг “Бээжин-2008”, “Лондон-2012” олимпийн наадамд 30 хүрэхгүй тамирчинтай оролцоход 4-5 медаль хүртэж болоод байсан. Гол нь оролцогчдын тоо биш чанар чухал юм шүү дээ.
  -“Рио-2016” олимпийн наадамд манай шигшээ багийн алдаа нь юунд байв?
  -Манай багш, дасгалжуулагч, эрдэм шинжилгээний ажилтнууд шинжлэх ухаанаа илүү сайн судлах хэрэгтэй. Бид энэ салбарт нэлээд хоцрогдож яваа. “Рио-2016” олимпийн наадам манайхаас 12 цагийн зөрүүтэй, өндөр уулын бүст орших Бразилд Монголын тамирчид өмнө нь болон очоод яаж бэлтгэл сургуулилт хийвэл илүү амжилт үзүүлэхийг судлах ёстой байсан.
  -Таныхаар яаж бэлдэх ёстой байсан бэ?
  -Өндөр уулын бүс, олон цагийн зөрүүтэй газар нэг бол 10-14 хоногийн өмнө, эсвэл тулгаж очих байсан. Ингэвэл хүний бие организм тухайн газрын уур амьсгалд хурдан дасан зохицдог. Манай зарим спорт холбоод цаг хугацаагаа буруу тооцоолсон. Цагаа зөв тооцоолсон бол үүнээс илүү амжилт үзүүлэх байсан. Мөн олимпийн наадмын бэлтгэл сургуулилтаа өндөр уулын бүст хийгээгүй, нам дор газрыг сонгосон нь алдаа боллоо.
  -Тантай уулзвал заавал асуух юм шүү гэж бодож байсан нэг асуулт байна. “Рио-2016” олимпийн наадмаас Монголын жүдо бөхийн эрчүүдийн шигшээ баг ганзага хоосон ирлээ. Тэдний алдаа нь юу байв. Нэгэн үе жүдо бөхийн эрэгтэйчүүдийн шигшээ багийг удирдаж байсан болохоор тамирчин, дасгалжуулагчдын алдааг мэдэх цөөн хүний нэг нь та?
  -Тэд олимп явахдаа л алдаа гаргасан. Бразилд долоо хоногийн өмнө очсон. Хэрэв эндээс дөрөв хоногийн дараа очсон бол тамирчдын бие организм нь Бразилийн цаг агаарт илүү дасан зохицох байлаа. Жүдо бөхийн тэмцээний эхний өдрүүдэд гавьяат тамирчин М.Уранцэцэг, ОУХМ Д.Төмөрхүлэг, Ц.Цогтбаатар нар хэрхэн тааруу барилдав. Уг нь тэдний барилддаг жин монголчуудын амжилт үзүүлэх хамгийн боломжтой жин юмсан. Тэд уналтад орох үедээ тэмцээнд оролцсон юм шүү дээ. Гэтэл тэдний дараа дэвжээнд гарсан Хөдөлмөрийн баатар, гавьяат тамирчин Н.Түвшинбаяр, ОУХМ Л.Отгонбаатарын барилдаан арай өөр харагдсан. Бас Д.Сумъяагийнх яг сайхан таарсан байна билээ. Тэд цаг агаар, цагийн зөрүүнд дассан үедээ барилдаад ялгарч байгаа юм. Би түрүүнд хэлсэн дээ, өндөр уулын бүс, олон цагийн зөрүүтэй газарт эрт нэг бол тулгаж очих байсан юм. Манай хөнгөн жингийнхэн дэвжээнд гарахад тэдний бие организм уналтад орсон нь надад анзаарагдсан. Нөгөө алдаа нь тамирчдын сонголт. Гэтэл манайхан 52, 60, 73 кг-д сонголтоо оновчтой хийгээгүй. Дасгалжуулагчид маань яагаад ийм сонголт хийчихэв дээ гэж их гайхсан. Олимпийн наадмын өмнө танд ярилцлага өгөхдөө энэ талаар хэлж байсан даа. Дасгалжуулагч нар тамирчны сонголт дээр тодорхой тайлбар өгөхгүй л байна.
  -Шинэ шигшээ баг “Токио-2020” олимпийн наадамд бэлдэх ажлаа юунаас эхлэх вэ?
  -Шигшээ багийн тамирчин, дасгалжуулагчийн сонгон шалгаруулалтыг зөв зохион байгуулахаас эхэлнэ.
  -Тэгвэл энэ удаагийн шигшээ багийн сонгон шалгаруулалт өмнөхөөс юугаараа ялгарах бол?
  -Өмнө нь авч байсан тэр жишгийнхээ дагуу авна. Мэдлэг, боловсрол, хүнтэй ажиллах чадвар, тамирчдын дунд хэр нэр хүндтэй байгаа эсэхийг нь харна. Энэ сонсоход энгийн мэт боловч баг хамт олны амжилтад багагүй нөлөөлдөг. Ялгаа нь гэвэл орчин үеийн шинжлэх ухаан сайн судалдаг, түүнтэй уялдаатай хичээллэдэг, сурган хүмүүжүүлдэг хүнийг сонгоно. Хэн баг тамирчдыг зөв, эв нэгдэлтэй удирдан авч явахыг нь шигшээ багт авна. Зарим дасгалжуулагч шигшээ багт нутгийн дүү, өөрийн шавиа дэмжиж авдаг. Бүр хамаатны дүүгээ шахаагаар оруулдаг байсан. Энэ нь багийн уур амьсгалд сөргөөр нөлөөлдөг. Спорт ийм байж болохгүй ээ. Шигшээ багт Монголын шилдгүүд л ирэх ёстой. Намайг шигшээ багийн тайлангийн хуралд суухад “Бид өнгөрсөн дөрвөн жилд эвтэй байсан, сайн ажилласан” гэж ярих хүн гараагүй. Бүгд нэгнийгээ үгүйсгэсэн, эв найрамдалгүй байсан гэж ярьж байна. Ийм байж болохгүй ээ. Эв найрамдал гэдэг чинь баг хамт олны амжилтад маш чухал үүрэгтэйг санах хэрэгтэй.
  -“Рио-2016” олимп өндөрлөж, хэзээ мөдгүй “Токио-2020” хаалга тогшино. Гэтэл шинэ олимпийн циклд Биеийн тамир, спортын хөгжлийн төв ямар ч мөнгөгүй, санхүүгийн алдагдалтай байгаа гэж дуулдсан?
  -Улс орон тэр аяараа санхүүгийн хямралтай байна. Би Биеийн тамир, спортын хөгжлийн төвийн санхүүг барьдаг хүн нь биш болохоор энэ талаар олигтой юм олж дуулаагүй.
• 
  С.Эрдэнэ: Бүлгийнхээ дэргэд 24-26 хүний бүрэлдэхүүнтэй зөвлөл ажиллуулна
  2016 оны 9 сарын 08
  УИХ дахь АН-ын бүлгийн дарга Э.Эрдэнээс дараахь тодруулгыг авлаа.
• 
  Э.Эрдэнэжамъян: МАХН Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохгүй гэж шийдсэн
  2016 оны 9 сарын 02
  -Манай намыг Ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцуулахгүйн тулд ийм алхам хийж байгаа бол энэ шийдвэрээ эргэн хараач гэсэн байр суурьтай байсан. Хуулийн хэрэгжилтийг нэг хүн хүлээдэггүй. Хэдэн мянган хүн хүлээдэг. Тэр хүмүүс нэг өдрийн өмнө ч гэсэн хүүхдээ, эхнэр, нөхрөө, аав, ээжээ хармаар байгаа. Эрхээ хасуулсан хүмүүс УИХ-ын танхимд бус шоронд байгаа гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. УИХ-ын танхим, шоронд байгаа хоёр хүний хуулийн хэрэгжилтийг хүлээх хүлээлт маш их ялгаатай шүү дээ. Тиймээс бид зөвхөн Н.Энхбаяр
• 
  С.Эрдэнэ: АН засаг барихдаа хоёр их наяд төгрөгтэй тэнцэхүйц өр төлсөн
  2016 оны 8 сарын 30
  С.Эрдэнэ: АН засаг барихдаа хоёр их наяд төгрөгтэй тэнцэхүйц өр төлсөн