Сүүлийн үед зарим УИХ-ын гишүүдийн зүгээс гаднын банк оруулж ирэх замаар чөлөөт өрсөлдөөнийг бий болгох талаар санал бодлоо илэрхийлэх болсон. Учир нь дэлхийн бусад улсуудад банк, санхүүгийн байгууллагууд

өрсөлдөөний зарчмаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг учраас зээлийн хүү нь бага хувьтай байхад нөлөөлдөг аж. Гэвч манай улсын арилжааны банкны зах зээлийг дөрвөн банк монопольчилсон. Гаднын банк оруулахыг эсэргүүцдэг атлаа
зээлийн хүүг буулгахгүй харин ч ашиг багатай ажиллаж байна гэж гомдоллодог. Банкны зээлийн хүүг бууруулахын тулд хадгаламжийн хүүг бууруулахаас гадна өрсөлдөөний талбарыг бий болгох ёстойг эдийн засагч Д.Амгалан онцолсон юм. Ингээд түүнтэй ярилцсанаа хүргэе.

-Хятадын “Bank of China” манай улсад салбараа байгуулах хүсэлт гаргахад банкны удирдлагууд болон зарим эдийн засагчдын зүгээс эдийн засаг бүхлээрээ Хятад улсын хараат байдалд орно хэмээн эсэргүүцэж байсан. Гэвч гаднын банк оруулж ирэх асуудал дахин яригдаж эхэллээ. Та эдийн засагчийн хувьд юу гэж харж байна вэ. Манай улсад гаднын банк орж ирэх хэрэгтэй юу?

-Банк, санхүүгийн байгууллагынхан хууль эрх зүйн орчин бүрдээгүй гэдэг өнөө л асуудлаа тавих байх. Банкны тухай хууль болон бусад хууль эрх зүй бүрдээгүй нь үнэн. Дээрээс нь гаднын банк орж ирэхэд манай улсын инфляц гаднын банкны сонирхлыг татахуйц байна уу гэвэл үгүй. Ялангуяа инфляц өндөр байна. Бодлогын хүү өндөр, эдийн засаг тогтвортой бус, эдийн засгийн бус улс төрийн шийдвэр шийдэл голчилж байдаг. Энэ бүгдийг залруулж байж гаднын банк орж ирэх сонирхлыг татна. Хоёрдугаарт, банк санхүүгийн зах зээл дээр өрсөлдөөн бий болох зайлшгүй шаардлагатай. Гаднын банк ч гэлтгүй банк бус санхүүгийн байгууллага, хөрөнгө оруулалтын сан гэдэг юм уу, бусад санхүүгийн институциуд, дунд, урт хугацаанд үйл ажиллагаа явуулдаг үнэт цаас биржийн үйл ажиллагаа ч мөн үгүйлэгдэж байна. Өнөөдөр манай улсын мөнгөний зах зээлийн 90 хувийг дөрвөн банк л эзэлж байна. Хэт их монопольчилсон, өрсөлдөөн байхгүй байгаа учраас санхүүгийн үйлчилгээ хүртээмж өрсөлдөөнгүй нэг өнцгөөс харсан байдлаар хандаж байна. Улмаар банкны үйлчилгээ зах зээлийнхээ эрэлтийг хангаж чадахгүй байна. Тиймээс өрсөлдөөнийг цаг үе зайлшгүй шаардлагатай. Гаднын банкыг оруулж ирэхийг дэмжиж байна. Гэхдээ аль болох бирж дээр мэдээлэл нь ил тод байдаг хувийн банк байвал зүгээр болов уу. Мэдээж ашиггүй зүйл дээр орж ирэхгүй шүү дээ. Аль болох эрсдэл багатай зүйл дээр орж ирэхийг хүсэх учраас сууриа бэлдэж өгөх ёстой. Хамгийн гол нь эдийн засгийн шийдвэр тогтвортой байх хэрэгтэй.

-Манай улсын хувьд хууль эрх зүйн орчин нь бүрдээгүй гэдэг асуудлыг тавьдаг. Ер нь гаднын банкийг оруулж ирэхийн тулд хууль эрх зүйн орчныг хэрхэн бэлдэх хэрэгтэй вэ?

-Юун түрүүнд Банкны тухай хууль болон бусад томоохон салбаруудын тухайлбал, уул уурхай, томоохон орд газрын лиценз зэргийг барьцаанд тавиад алдчихвал яах юм бэ. Энэ зохицуулалтыг сайн хийх хэрэгтэй. Дээр нь төрийн шийдвэр тогтвортой байх ёстой.

Гаднын банк орж ирлээ гэхэд Монголбанк хуулиараа бодлогоо зохицуулж явна. Үүнийг хэрэгжүүлэгч нь Засгийн газар, арилжааны банк юм. Энэ статусаараа явна. Уг нь Монголбанк Засгийн газраас хараат бус газар шүү дээ. Гэтэл өнөөдрийн байгаа бодит дүр зураг бол Засгийн газраас хараат юм шиг үйл ажиллагаа явуулаад байна.

-Дан ганц арилжааны банк гэлтгүй гаднын бусад банк бус санхүүгийн байгууллагыг оруулж ирэх нь зөв үү?

-Манай улсын санхүүгийн зах зээл ямар билээ. Зөвхөн иргэдэд зориулсан хямд өртөгтэй зээл өгнө гэвэл гаднын банк сонирхохгүй байх. Харин бусад санхүүгийн институциуд байна. Тухайлбал, Хөрөнгө оруулалтын сан, гаднын банк бус санхүүгийн байууллага зэрэг бусад институцийг оруулж ирэх хэрэгтэй. Ингэснээр чөлөөт өрсөлдөөн бий болгоно. Зөвхөн банк оруулна, банк бус санхүүгийн байгууллага, ломбард оруулахгүй гэж хязгаарлаж болохгүй. Өрсөлдөөнийг чөлөөтэй байлгах нь зөв. Нөгөө талаасаа гаднын банк манайх шиг зөвхөн хадгаламжийн хүүн дээр тоглолт хийхийг хүсэхгүй байх. Хөрөнгө оруулалтын чиглэлээр л сонирхох болов уу. Энэ талаар аль болох шалтаг хэлээд байлгүй эрх зүйн орчноо бэлдэж, чөлөөт өрсөлдөөнийг бий богоход анхаарах хэрэгтэй.

-Зээлийн хүүг бууруулахын тулд инфляци, бодлогын хүү бууруулах ёстой. Эдгээрийг хэрхэн бууруулах боломжтой вэ?

-Жижиг зах зээл дээр өндөр хүүтэй зээл байдгын гол шалтгаан нь зээлийн эх үүсвэр юм. Энгийнээр бол хадгаламжийн хүү өндөр байгаатай холбоотой гэсэн үг. Нийт хадгаламж эзэмшигчийн таван хувь нь нийт хадгаламжийн 95 хувийг эзэлдэг. Банк эдгээр өндөр хүүтэй хадгаламж эзэмшигчийн эрх ашгийг хамгаалж ажилладаг. Цаана нь лобби бүлгийн эрх ашиг байгаа учраас хадгаламжийн хүү буурахгүй байгаа юм. Хадгаламжийн хүү буурч байж зээлийн хүү буурна. Цөөн тооны хадгаламж эзэмшигчийн эрх ашгийг хатуу хамгаалж байгаагаас болж зээлийн хүү буурахгүй байна. Банк алдагдал хүлээхгүйн тулд хадгаламжийн хүүнээс өндөр хүү тогтоодог. Тиймээс хүүг бууруулахын тулд хадгаламжийн хүү бууруулж, чөлөөт өрсөлдөөнийг бий болгох ёстой. Үүнээс гадна төрийн бодлого нь зээлдэгч рүү чиглэсэн бодлого гаргах хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол мөнгө хүүлэлтийн ийм системтэй үед зээл аваад ЖДҮ явуулах  боломжгүй.

-Төрийн зохицуулалт муугаас зээлийн хүү буурдаггүй гэж ойлголоо?

-Манайхаас бусад улсын бодлого нь нэгдсэн зөв зохицуулалттай, хувирдаггүй, өөрчлөгддөггүй, улс орны эрх ашгийн төлөө хууль эрх зүй нь үйлчилж байдаг учраас хэчнээн гаднын арилжааны банк байсан ч үүнд захирагддаг. Дэлхийн бүх улсад гаднын банк бий. Үнэхээр өрсөлдөөн бий болоод хямд эх үүсвэр зах зээл дээр гараад ирвэл одоогийн монополь дөрвөн банк ч гэсэн зээлийн хүүгээ буулгахаас өөр аргагүйд хүрнэ. Зээлийн хүүг иргэд төлж чадахгүй байхад энэ бодлогоо өөрчлөхгүй байгаа нь хадгаламж эзэмшигч тавхан хувийн эрх ашгийг хамгаалж байгаагийн нэгэн хэлбэр. Төр нь бодлогоороо тэгж хамгаалж байна шүү дээ.

-Засгийн газраас ХХОАТ, НДШ-ийг зургаан сараар чөлөөлөх, хүүхдийн мөнгийг нэмэгдүүлэх, зээлийн хүү төлөлтийг түр хугацаагаар хойшлуулах зэрэг шийдвэр гарсан. Эдгээр шийдвэр нь зарим иргэдийг ялгаварлаж байна гэсэн шүүмжлэл гарсан. Та үүнд ямар байр суурьтай байна бэ?

-Халдварт өвчний тархалт, эдийн засгийн хүндрэлийг хохирол багатай, иргэдэд хохиролгүй байлгах зорилгоор Засгийн газраас санал болгосон долоон төрлийн шийдвэрийг эдийн засагчийн хувьд дэмжиж байгаагаа илэрхийлье. Дэлхийн олон улс эдийн засгаа элгээр нь хэвтүүлэхгүйн төлөө иргэддээ татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлүүлэх зэрэг шийдвэр гаргасаар байна. Гэхдээ шийдлийг хэлбэр талаас нь харахаас илүүтэйгээр эдийн засгийн хувьд бодит өгөөжтэй эсэх нөгөөтээгүүр, Монгол Улсын иргэн бүрт хүртээмжтэй, ялгаварлалгүй тэгш байдлыг хангах тал дээр анхаарлаа хандуулах шаардлагатай.

Засгийн газраас санал болгосончлон ХХОАТ, НДШ-ийн тэглэлт бол зөвхөн аль нэг компанид харьяалалтай ажилтнуудын хувьд л хамаарах шийдвэр. Өөрөөр хэлбэл НДШ төлөгч иргэнээр тооцоход 426000 /хамрагдахгүй хэсгийг хасаад/ даатгуулагч иргэдийн хувьд хамааралтай гэсэн үг. Гэтэл цаана нь бизнес хийж, НДШ, цалингаас бусад хэлбэрээр ХХОАТ шударгаар төлдөг хүмүүс цар тахлын хүнд цаг үед төрийн шийдвэрийн гадна үлдэж болзошгүй байна.

Аль нэг аж ахуйн нэгжид харьяалагддаггүй хэрнээ бизнес хийдэг, орлого олдог, эрх шилжүүлсэн, түрээсийн гэрээ хийсэн гэх мэтээр харилцаанд орж, орлого олж буй иргэдэд ХХОАТ- ын чөлөөлөлт үйлчлэхгүй, татвараа тооцож суутгана. Энэ өнцгөөс харвал Засгийн газрын санал болгосон, УИХ-аас эцэслэн шийдэх хямралыг даван гарах төлөвлөгөө иргэдээ алагчилж үйлчлэх талтай. 

-Таны хувьд дээрх шийдвэрийг хэрхэн зохицуулах боломжтой юм бэ?

-Засгийн газар эдийн засгийн уналтаас иргэдээ хамгаалах зорилгоо бүрэн биелүүлье, иргэн бүрт төрийн дэмжлэгийг хүргэе гэвэл УИХ-аас баталсан ХХОАТ-ын тухай хуулийн 6.3-т зааж өгсөн бүх татвар ногдох орлогыг ч зургаан сарын хугацаанд тэглэх нь шударга ёсонд нийцнэ. Өөрөөр хэлбэл, Хөрөнгийн орлого, хөрөнгө борлуулсан шилжүүлсний орлого, үйл ажиллагааны орлого, шууд бус орлого, бусад орлого гэх мэт бүх төрөл дээр татварын чөлөөлөлт үзүүлбэл УИХ, Засгийн газраас гаргах шийдвэр иргэн бүрт тэгш хүрч, хямралын үед бодитой дэмжлэг болж чадна.

Энгийнээр хэлбэл, энэ тэглэлтэд ямар хүмүүс хамрагдах вэ гэхээр хэн нэгэнд мөнгө зээлдүүлсэн, хувьцаа эзэмшигч, түрээслэгч, түрээслүүлэгч талуудад, мөн үл хөдлөх хөрөнгө, хөдлөх хөрөнгөө зарах гэж байгаа иргэн, ААН, ЖДҮ эрхлэгч гээд бүх хүн хүртэх боломж нээгдэнэ.

УИХ-ын хаврын чуулганы эхэнд цар тахлын үед иргэдийн эрүүл мэнд, орлогыг хамгаалах, ажлын байрыг хадгалах, эдийн засгийг идэвхжүүлэх багц арга хэмжээний тухай УИХ-ын тогтоолын төслийг хэлэлцэнэ. Ийм үед татварын  хөнгөлөлт чөлөөлөлтийг хэсэг бүлэг цөөн хүнд биш иргэн бүрт тэгш хүртээх чиглэлээр асуудалд ул суурьтай хандаж, “Долоо хэмжиж нэг огтлох” шаардлагатай байна.

Б.Лхам