Баян-Өлгий аймгийн Булган сумын харьяат Улсын начин Б.Баатарцолтой ярилцлаа.

-Та цол авахаасаа өмнө дөрвийн даваанд уначихаад байдаг байсан. Цолонд тийм ойрхон очоод, алдаад байхаар шар хөдлөнө биз?

-Аймаг, цэрэг, улс аймагт ч юм уу үзүүрлэаэд л сайн барилдаад байдаг байсан. Наадам болохоор л аварга Ч.Санжаадамба эсвэл Ж.Бат-Эрдэнэ гарьд ч юм уу, ид галтай байсан хүмүүстэй таарчихдаг байсан. Давчихаар газар сэтгэлзүйдээ баригдаад л ингэж болохгүй, тэгж болохгүй гэсэн болгоомжлол хүнийг хориод байдаг юм билээ. Өөрийгөө хорьсоор байгаад алдаж байсан тохиолдол байдаг л байхгүй юу. Тэр үед тийм мэхийг хийчихгүй яав даа гэсэн харамсал байдаг даа. Тухайн үед барьц сунгааны бэлтгэл хийчихгүй яав, гэсэн зүйлс бодогдохгүй яахав.

-Одоо хүмүүст зааварчилгаа өгөөд галынхаа багш болчихсон байна шүү дээ?

-Наадмын бэлтгэлийг нь л хариуцаж байна. Одоо том цолтой биш эднээсээ настай нь болчихоод байна шүү дээ (инээв). Манайхан нэг үеэ бодвол шат шатаар ахиж л байгаа.

-Бөхийн бэлтгэлд хамгийн чухал нь юу байдаг юм бэ?

-Хамгийн чухал нь хувь хүний хичээл зүтгэл. Хүч бяр бол нэлээн хойш орно. Авхаалж, самбаатай байж хэрхэн амжилт гаргах нь тухайн хүний оюуны л асуудал. Бид чиглэл өгнө, амжилт өөрөөс нь л шалтгаална. Энэ бол багийн бус ганцаарчилсан спорт. Өөртэйгээ л тулах цаг. Сурч, авахаа авч чадсан нь, ер авьяас мэдрэмж, бүх л зүйл бүрдэж байж амжилт гаргана. Бөх төрдөг л гэж ярьдаг, үнэхээр “төрдөг” л байхгүй юу. Нэг нөхрийг аваачаад аварга, арслан болгоно гэх юм бол яаж ч бэлтгэл хийлгээд өөрийн хэмжээндээ л очно.
Хүний хүрэх ёстой хэмжээ гэж байдаг.

-Тэгвэл та өөрийгөө төрсөн бөх гэж боддог уу?

-Нарийн ярих юм бол бөхийн удам гэж байхгүй, нарийн ярьвал бас байна. Өөр хүчин зүйл, шалтгаан байна.

-Хүчин зүйл, шалтгаан нь юу юм?

-Мэдээж, төрөөгүй гэх юм бол аав ээж удам судар гомдох байлгүй дээ. Тодорхой хэмжээний өгөгдөл байгаа учраас л явна шүү дээ. Багадаа бие муутай хүүхэд байлаа. Яс юман дээрээ эрүүл болох гэж зүтгээд, зургаадугаар ангиасаа хойш үндэсний бөхөөр хичээллэсэн.
Ингэж л тамирчин болж, цолонд хүрсэн юм. Заавал том цолонд хүрэх гэж шатахгүй, байгаадаа сэтгэл хангалуун байна.

-Одоо бөхийн спортыг “мөнгө” л гэж хардаг болчихсон юм биш үү дээ?

-Биднийг барилдаж эхэлж байхад мөнгө харах нь битгий хэл, бараг л мэддэг ч үгүй байлаа. Бөх хүн, барилддаг хүнийг хүмүүс хайрлаж, хүндэлдэг тийм үе байлаа. Одоо бол эсрэгээрээ. Бүх зүйл сөрөг. Нэг бөх допинг хэрэглэвэл бүгдээрээ хэрэглэсэн гээд харлуулдаг. Нэг хэсэг нь өөрөө чадахгүй болохоор бөхчүүдийг “миалдаг”. Нэг талд бөхчүүд маань “болдоггүй”. Мөнгөний төлөө хүн чанар, ёс дэг, юу ч үгүй болчихсон ч байж л байгаа. Гэтэл улсын цолтны үйлдэл бүх хүний нүдэнд ил байгаа шүү дээ. Энэ сайхан өв соёлыг тээж яваа гэсэн хүмүүсийн итгэл дээр дөрөөлж, худлаа хэлдэг, “хулхиддаг”.

Бөхчүүдээс гарахын аргагүй авир араншин гардаг болсон. Тиймээс хэцүү л цаг үед барилдаж байна гэж боддог. Энэ цаг үеийг “аятайхан” давахгүй бол нэг аймгаас хоёр, гурван толгойтой болчихсон ч байх шиг. Тус, тусдаа гараад өөр, өөр тийшээ хараад суучих жишээтэй.

-Гал болж нэг дор бэлтгэл хийгээд юу нь өөр байна?

-Бүх зүйл өөр. Уур амьсгал, олон хүний энерги хүч гэдэг ондоо шүү дээ. Түүнийг дагаад сахилга бат ч сайжирна. Хүмүүсийн хандлага ч өөрчлөгдөж байна. Нэгдэхгүй бол хэн дэмжих юм. Үзэгчгүй бол бөх байгаад яах юм бэ, бодох зүйл биз дээ.

-Та монгол бөхийн жудаг гэдэг зүйлийн талаар ямар бодолтой явдаг вэ?

-Өөрийгөө зөв аваад явж байгаа бөх л жудагтай бөх байх даа.

-Зөв авч явна гэхээр?

-Өөрийгөө аятайхан аваад явах.

-Аятайхан авч явна гэхээр?

-Бүгд харна. Харахгүй байгаа юм шиг хэрнээ бүх хүн анзаарч л байдаг. Хүн болгоны нүдэнд ил байх чинь тийм ч хүсээд байхаар зүйл биш шүү дээ. Заримдаа өөрийнхөөрөө байж чадахгүй ч байх үе байдаг. Нэг нөхөр ирээд өдөхөд “цохиод авмаар санагдсан ч биеэ барих”, барьж чаддаг байх хэрэгтэй болно.

Зөв явахад хүмүүс хүрээлж л таараа. Бөх ч гэлтгүй хүн болгонд хамаатай асуудал юм. Бөхөөс жудаг нэхдэг шиг ээ бүгдээс нь л “жудаг” нэх л дээ, тийм биз дээ. Бөх гэхээрээ л өөр байх албагүй.

-Бөхчүүд нэгэндээ мэхийж хүндлэл үзүүлээд байгаа шүү дээ. Үүнийг та юу гэж харж байна вэ?

-Манай үед “Аварга” төгссөн хүмүүс л мэхийж ёслоод байдаг болчихсон байсан. Заасан хүн байхгүй. Одоо бол жүдо ёсолгоо л хийгээд байна. Их анзаарагдаж байгаа. Өмнө бол байгаагүй юм. Нийгэм гэдэг байнга хувьсан өөрчлөгдөж байна. Хүнийг хүндлээд мэхийж байгаа хүнийг буруу гэхэд хэцүү юм. Нийгмийн шуурга бүхий л зүйлийг дайрч, устгахыг нь устгана. Дэлхий тэр чигээрээ л даяаршиж байна. Юм болохоор л “хойд хар овоохой” гэдэг шиг дайраад байвал барилдах хүн ч олдохгүй. Өв соёлыг тээж авч явах нь ч олдохгүй. Ийм л юм болно, алсуураа. Сумо, жүдо гэдэг шиг л болгомоор байгаа юм. Арван жил нэг ч удаа бэлтгэл алгасахгүй, үүний төлөө амьдралаа зориулж яваа хүн ч байгаа.

-Энэ жил танай гал хэдэн бөхтэйгээр бэлтгэлээ хийж байна?

-Энэ жилийн наадмын бэлтгэлд 36-уулаа гал болж гарсан. Урд жилээс нэгдэж гарсан. Алтан цомын барилдаандаа нэгдэж оролцоод чамлахааргүй амжилт гаргасан.

-Наадмын нэг өдөр хэрхэн өнгөрдөг юм бэ?

-Бүтэн жил хүлээж, хүлээж нэг мэдэхэд л наадам болчихдог. Жил бэлтгэл хийж, нэг өдөр дүгнүүлдэг. Бүгдээрээ л сайхан бодол тээж яваа байх.

-“Алтан цом”-ын барилдаан бас л ачаалалтай байлаа шүү дээ.

-Тойргийн барилдаан бэлтгэлд их нөлөөлсөн. Бүх хүнтэй барилдаж үзнэ гэдэг ховор тохиол. Өөр барилдаанд тэр болгон учраа таарахгүй шүү дээ. Тусдаа гардаг галуудыг нэгтгэж чадсан өгөөжтэй барилдаан болсон. Баян-Өлгий аймгийнхаа туган дор нэгдэж чадсан сайхан барилдаан болсон.

-Монгол наадмын тухай таны бодол?

-Монгол наадмыг бөхгүйгээр төсөөлөхийн аргагүй. Өв соёл, бахархал. Хүлээлт, догдлол, бахархал төрүүлдэг сайхан наадам шүү дээ. Бөх ч гэлтгүй бүх л хүн наадамдаа бэлддэг биз дээ. Үндэсний дархлаа юм даа. Овооны наадам ч бай, бүгд сайхан. Тэр өв соёлыг тээж яваа хүн зөв байх хэрэгтэй юм билээ.

М.Дэвээжаргал